॥ श्रीहरि:॥
हिन्दी
ई – पुस्तकें
संक्षिप्त शिवपुराण (गुजराती)
भाषा
गुजराती- •પ્રથમ પાનું
- •નિવેદન
- +શ્રીશિવપુરાણ-માહાત્મ્ય
- •શૌનકજીએ સાધનવિષયક પ્રશ્ન કરતાં સૂતજીએ એમને શિવપુરાણના ઉત્કૃષ્ટ મહિમાનું શ્રવણ કરાવ્યું
- •શિવપુરાણના શ્રવણથી દેવરાજને શિવલોકની પ્રાપ્તિ તથા ચંચુલાને પાપનો ભય અને સંસાર પ્રત્યે વૈરાગ્ય
- •ચંચુલાની પ્રાર્થનાથી બ્રાહ્મણનું એને પૂરું શિવપુરાણ સંભળાવવું અને સમયાનુસાર શરીર છૂટ્યા પછી શિવલોકમાં જઈને ચંચુલાનું પાર્વતીજીની સખી થવું અને સુખી થવું
- •ચંચુલાના પ્રયત્નથી પાર્વતીજીની આજ્ઞા મેણવીને તુમ્બુરુની વિંધ્યપર્વત પર શિવપુરાણની કથા સંભણાવવી અને બિન્દુગનો પિશાચ યોનિથી ઉદ્ધાર પામવો તથા અે બંને દંપતીઓનું શિવધામમાં સુખી થવું
- •શિવપુરાણના શ્રવણની વિધિ તથા શ્રોતાઓએ પાલન કરવાના નિયમોનું વર્ણન
- +વિદ્યેશ્વરસંહિતા
- •પ્રયાગમાં સૂતજીને મુનિઓ દ્વારા તરત પાપનાશ કરનાર સાધન વિષયક પ્રશ્ન
- •શિવપુરાણનો પરિચય
- •સાધ્ય-સાધન વગેરેનો વિચાર તથા શ્રવણ, કીર્તન અને મનન-આ ત્રણ સાધનોની શ્રેષ્ઠતાનું પ્રતિપાદન
- •ભગવાન શિવના લિંગ અને સાકાર વિગ્રહની પૂજાનું રહસ્ય અને મહત્ત્વનું વર્ણન
- •મહેશ્વરનું બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને પોતાનું નિષ્કલ અને સકલ સ્વરૂપનો પરિચય આપવાનું અને લિંગપૂજનનું મહત્ત્વ બતાવવું.
- •પાંચ કૃત્યોનું પ્રતિપાદન, પ્રણવ અને પંચાક્ષર-મંત્રની મહત્તા, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ દ્વારા ભગવાન શિવની સ્તુતિ તથા તેમનું અંતર્ધાન થવું.
- •શિવલિંગની સ્થાપના, એનાં લક્ષણો અને પૂજનની વિધિનું વર્ણન તથા શિવપદની પ્રાપ્તિ કરાવનારાં સત્કર્મોનું વિવેચન
- •મોક્ષદાયક પુણ્યક્ષેત્રોનું વર્ણન, કાલવિશેષમાં વિભિન્ન નદીઓમાં સ્નાનના ઉત્તમ ફળનો નિર્દેશ અને તીર્થોમાં પાપ ન કરવાની ચેતવણી.
- •સદાચાર, શૌચાચાર, સ્નાન, ભસ્મધારણ, સંધ્યાવંદન, પ્રણવ-જપ ગાયત્રી-જપ, દાન, ન્યાયપૂર્વક ધનોપાર્જન અને અગ્નિહોત્ર વગેરેની વિધિ તથા મહિમાનું વર્ણન.
- •અગ્નિયજ્ઞ, દેવયજ્ઞ અને બ્રહ્મયજ્ઞ વગેરેનું વર્ણન, ભગવાન શિવ દ્વારા સાતેય વારનું નિર્માણ તથા તેમાં દેવ-આરાધનાથી વિભિન્ન પ્રકારનાં ફળની પ્રાપ્તિનું કથન.
- •દેશ, કાળ, પાત્ર અને દાન અંગે વિચાર
- •પૃથ્વી વગેરેથી નિર્મિત દેવ પ્રતિમાઓની પૂજન-વિધિ, નૈવેદ્યનો વિચાર, પૂજનના વિવિધ ઉપચારોનું ફળ, વિશેષ માસ, વાર, તિથિ અને નક્ષત્રોના યોગમાં પૂજનનું વિશેષ ફળ તથા લિંગનું વૈજ્ઞાનિક સ્વરૂપનું વિવેચન.
- •ષડ્-લિંગ સ્વરૂપ પ્રણવનું માહાત્મ્ય, એનું સૂક્ષ્મરૂપ (ૐકાર) અને સ્થૂલરૂપ (પંચાક્ષર મંત્ર)નું વિવેચન, એના જપની વિધિ અને મહિમા, કાર્ય બ્રહ્મના લોકોથી લઈને કારણ રુદ્રના લોકો સુધીનું વિવેચન કરીને કાલાતીત, પંચાવરણ વિશિષ્ટ શિવલોકના અનિર્વચનીય વૈભવનું નિરૂપણ તથા શિવભક્તોના સત્કારની મહત્તા.
- •બંધન અને મોક્ષનું વિવેચન, શિવપૂજાનો ઉપદેશ, લિંગ વગેરેમાં શિવ-પૂજનનું વિધાન, ભસ્મના સ્વરૂપનું નિરૂપણ અને મહત્ત્વ, શિવ અને ગુરુ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ તથા શિવજી ભસ્મ ધારણ કરે છે તેનું રહસ્ય.
- •પાર્થિવલિંગના નિર્માણની રીતિ તથા વેદ-મંત્રો દ્વારા એના પૂજનની વિસ્તૃત અને સંક્ષિપ્ત વિધિનું વર્ણન.
- •પાર્થિવપૂજાનો મહિમા, શિવનૈવેદ્યભક્ષણ અંગે નિર્ણય અને બિલ્વનું માહાત્મ્ય. (ત્યારપછી ઋષિઓના પૂછવા પર કે કઈ કામનાની પૂર્તિ માટે કેટલાં પાર્થિવલિંગોની પૂજા કરવી જોઈએ, એ વિષયનું વર્ણન કરીને)
- •શિવનામ-જપ તથા ભસ્મ ધારણ કરવાનો મહિમા, ત્રિપુંડના દેવતા અને સ્થાન વગેરેનું પ્રતિપાદન.
- •રુદ્રાક્ષ ધારણનો મહિમા અને એના વિવિધ ભેદોનું વર્ણન
- +રુદ્રસંહિતા, પ્રથમ (સૃષ્ટિ) ખંડ
- •ઋષિઓના પ્રશ્નના ઉત્તરમાં નારદ-બ્રહ્મ સંવાદની અવતારણા કરતાં સૂતજીનો એમને નારદમોહનો પ્રસંગ સંભળાવવો; કામવિજયના ગર્વથી યુક્ત નારદનું શિવ, બ્રહ્મા તથા વિષ્ણુ પાસે જઈને પોતાના તપનો પ્રભાવ જણાવવો.
- •માયાનિર્મિત નગરમાં શીલનિધિની કન્યા પર મોહિત થયેલા નારદજીનું ભગવાન વિષ્ણુ પાસે એમનું રૂપ માગવું, ભગવાનનું પોતાનું રૂપ અને સાથે એમને વાનર-જેવું મુખ આપવું, કન્યા ભગવાનને વરે છે અને કુપિત થયેલા નારદનો શિવગણોને શાપ આપવો.
- •નારદજીએ ભગવાન વિષ્ણુને ક્રોધપૂર્વક વચનો કહ્યાં અને શાપ દીધો; પછી માયા દૂર થઈ જવાથી પશ્ચાત્તાપપૂર્વક ભગવાનના પગે પડ્યા અને શુદ્ધિનો ઉપાય પૂછ્યો તથા ભગવાન વિષ્ણુનું એમને સમજાવવું અને શિવ-માહાત્મ્ય જાણવા માટે બ્રહ્માજી પાસે જવાનો આદેશ અને શિવના ભજનનો ઉપદેશ આપવો
- •નારદજીનું શિવતીર્થોમાં ભ્રમણ, શિવગણોને શાપોદ્ધારની વાત બતાવવી અને બ્રહ્મલોકમાં જઈને બ્રહ્માજીને શિવતત્ત્વ વિશે પ્રશ્ન કરવો
- •મહાપ્રલયકાળમાં કેવળ સદ્-બ્રહ્મની સત્તાનું પ્રતિપાદન, એ નિર્ગુણ નિરાકાર બ્રહ્મથી ઈશ્વરમૂર્તિ (સદાશિવ)નું પ્રાગટ્ય, સદાશિવ દ્વારા સ્વરૂપભૂતા શક્તિ (અંબિકા)નું પ્રગટીકરણ, એ બંને દ્વારા ઉત્તમક્ષેત્ર (કાશી અથવા આનંદવન)નો પ્રાદૂર્ભાવ, શિવના વામ-અંગથી પરમ પુરુષ (વિષ્ણુ)નો આવિર્ભાવ અને એમના સામીપ્યથી પ્રાકૃત તત્ત્વોની ક્રમશઃ ઉત્પત્તિનું વર્ણન
- •ભગવાન વિષ્ણુની નાભિમાંથી કમલનો પ્રાદુર્ભાવ, શિવેચ્છાવશ બ્રહ્માજીનું તેમાંથી પ્રગટ થવું, કમલનાલના ઉદ્-ગમની શોધ કરવામાં અસમર્થ બ્રહ્માજીનું તપ કરવું, શ્રીહરિ એમને દર્શન દે છે, વિવાદગ્રસ્ત બ્રહ્મા વિષ્ણુની વચમાં અગ્નિ-સ્તંભનું પ્રગટ થવું અને એના આરા-ઓવારાનો પત્તો ન ખાવો, બંનેના એમને પ્રણામ કરવા
- •બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને ભગવાન શિવના શબ્દમય શરીરનું દર્શન
- •ઉમાસહિત ભગવાન શિવનું પ્રાગટ્ય એમના દ્વારા સ્વયંના સ્વરૂપનું વિવેચન તથા બ્રહ્મા આદિ ત્રણે દેવતાઓની એક્તાનું પ્રતિપાદન
- •શ્રીહરિને સૃષ્ટિની રક્ષાનો ભાર અને ભોગ-મોક્ષ દાનનો અધિકાર આપીને ભગવાન-શિવનું અંતર્ધાન થવું
- •શિવપૂજાની વિધિ તથા એનું ફળ
- •ભગવાન શિવની શ્રેષ્ઠતા અને એમના પૂજનની અનિવાર્ય આવશ્યકતાનું પ્રતિપાદન
- •શિવપૂજનની સર્વોત્તમ વિધિનું વર્ણન
- •આવાહન
- •અર્ધ્યમંત્ર
- •પુષ્પાંજલિ
- •વિસર્જન
- •વિભિન્ન પુષ્પો, અન્ન તથા જળ-આદિ ધારાઓથી શિવજીની પૂજાનું માહાત્મ્ય
- •સૃષ્ટિનું વર્ણન
- •સ્વયંભુવ મન અને શતરૂપાનાં, ઋષિઓનાં તથા દક્ષકન્યાનાં સંતાનોનું વર્ણન તથા સતી અને શિવની મહત્તાનું પ્રતિવાદન
- •યજ્ઞદત્ત-કુમારને ભગવાન શિવની કૃપાથી કુબેરપદની પ્રાપ્તિ તથા એમની ભગવાન શિવ સાથે મૈત્રી
- •ભગવાન શિવનું કૈલાસ પર્વત પર ગમન તથા સૃષ્ટિ ખંડનો ઉપસંહાર
- +રુદ્રસંહિતા, દ્વિતીય (સતી) ખંડ
- •નારદજીના પ્રશ્નો અને બ્રહ્માજી દ્વારા એમના ઉત્તરો, સદાશિવથી ત્રિદેવોની ઉત્પત્તિ અને બ્રહ્માજીથી દેવતા વગેરેની સૃષ્ટિની પછી એક નારી અને એક પુરુષનું પ્રાગટ્ય
- •કામદેવનાં નામોનો નિર્દેશ, એનો રતિની સાથે વિવાહ તથા કુમારી સંધ્યાનું ચરિત્ર—વસિષ્ઠ મુનિનું ચંદ્રભાગ પર્વત પર એને તપસ્યાની વિધિનું બતાવવું
- •સંધ્યાની તપસ્યા, એના દ્વારા ભગવાન શિવની સ્તુતિ તથા એનાથી સંતુષ્ટ થયેલા શિવનું એને અભીષ્ટ વરદાન આપવું અને મેધાતિથિના યજ્ઞમાં મોકલવી
- •સંધ્યાની આત્માહુતિ, એનું અરુન્ધતીના રૂપે અવતીર્ણ થઈને મુનિવર વસિષ્ઠની સાથે વિવાહ કરવો, બ્રહ્માજીનો રુદ્રના વિવાહ માટે પ્રયત્ન અને ચિંતા તથા ભગવાન વિષ્ણુનું એમને ‘શિવા’ની આરાધના માટે ઉપદેશ આપીને ચિંતામુક્ત કરવા.
- •દક્ષની તપસ્યા અને દેવી શિવાનું એમને વરદાન દેવું
- •બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી દક્ષ દ્વારા મૈથુની સૃષ્ટિનો આરંભ, પોતાના પુત્ર હર્યશ્વો અને શબલાશ્વોને નિવૃત્તિમાર્ગમાં મોકલવાને કારણે દક્ષનો નારદજીને શાપ આપવો
- •દક્ષની સાઠ કન્યાઓનો વિવાહ, દક્ષ અને વીરિણીને ત્યાં દેવી શિવાનો અવતાર, દક્ષ દ્વારા એમની સ્તુતિ અને સતીના સદ્-ગુણો અને ચેષ્ટાઓથી માતાપિતાની પ્રસન્નતા
- •સતીની તપસ્યાથી સંતુષ્ટ દેવતાઓનું કૈલાસમાં જવું, ભગવાન શિવનું સ્તવન કરવું
- •બ્રહ્માજીનો રુદ્રદેવને સતી સાથે વિવાહ કરવાનો અનુરોધ, શ્રીવિષ્ણુ દ્વારા અનુમોદન અને શ્રી રુદ્રદેવની એ માટે સ્વીકૃતિ
- •સતીને શિવ પાસેથી વરદાનની પ્રાપ્તિ તથા ભગવાન શિવ દ્વારા બ્રહ્માજીને દક્ષની પાસે મોકલીને સતીનું વરણ કરવું
- •બ્રહ્માજી પાસેથી દક્ષની અનુમતિ મેળવીને દેવતાઓ અને મુનિઓ સહિત ભગવાન શિવનું દક્ષને ઘેર જવું, દક્ષ દ્વારા સર્વનો સત્કાર તથા સતી અને શિવનો વિવાહ
- •સતી અને શિવ દ્વારા અગ્નિની પરિક્રમા, શ્રીહરિ દ્વારા શિવતત્ત્વનું વર્ણન, શિવનું બ્રહ્માજીને આપેલા વરદાન અનુસાર વેદી પર સદાને માટે અવસ્થાન તથા શિવ અને સતીનું વિદાય થવું અને કૈલાસ પર જવું
- •સતીનો પ્રશ્ન તથા તેના ઉત્તરમાં ભગવાન શિવ દ્વારા જ્ઞાન અને નવધા ભક્તિના સ્વરૂપનું વિવેચન
- •દંડકારણ્યમાં શિવને શ્રીરામ પ્રતિ મસ્તક નમાવતાં જોઈને સતીનો મોહ તથા શિવની આજ્ઞાથી એમના દ્વારા શ્રીરામની પરીક્ષા
- •શ્રીશિવ દ્વારા ગોકુલધામમાં શ્રીવિષ્ણુનો ગોપેશ પદ પર અભિષેક અને એમને પ્રણામ કર્યા તે પ્રસંગ સાંભળીને શ્રીરામનો સતીના મનનો સંદેહ દૂર કરવો, સતીનો શિવ દ્વારા માનસિક ત્યાગ
- •પ્રયાગમાં સમસ્ત મહાત્મા મુનિઓ દ્વારા કરેલા યજ્ઞમાં દક્ષનો ભગવાન શિવને તિરસ્કારપૂર્વક શાપ દેવો તથા નંદી દ્વારા બ્રાહ્મણકુલને શાપ-પ્રદાન, ભગવાન શિવનું નંદીને શાંત કરવા અંગે આશ્વાસન
- •દક્ષ દ્વારા મહાન યજ્ઞનું આયોજન, એમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, દેવતાઓ અને ઋષિઓનું આગમન, દક્ષ દ્વારા સૌનો સત્કાર, યજ્ઞનો આરંભ, દધિચ દ્વારા ભગવાન શિવને બોલાવવાનો અનુરોધ અને દક્ષે વિરોધ કરવાથી શિવભક્તોનું ત્યાંથી નીકળી જવું
- •દક્ષયજ્ઞના સમાચાર જાણીને સતીનો શિવજીને ત્યાં જવાનો અનુરોધ, દક્ષના શિવદ્રોહને જાણીને ભગવાન શિવની આજ્ઞાથી દેવી સતીનું પિતાના યજ્ઞમંડપ તરફ અને શિવગણોની સાથે પ્રસ્થાન
- •યજ્ઞશાળામાં શિવનો ભાગ ન જાતાં સતીનાં રોષપૂર્ણ વચન, દક્ષ દ્વારા શિવ-નિંદાનું શ્રવણ તથા દેવતાઓને ધિક્કાર-ફિટકાર દ્વારા ઠપકો અને સતી દ્વારા પોતાના પ્રાણત્યાગનો નિશ્ચય
- •સતીનું યોગાગ્નિથી પોતાના શરીરને ભસ્મ કરી દેવું, દર્શકોનો હાહાકાર, શિવપાર્ષદોનો પ્રાણત્યાગ તથા દક્ષ પર આક્રમણ, ઋભુઓ દ્વારા એમનું ભાગી જવું તથા દેવતાઓની ચિંતા
- •આકાશવાણી દ્વારા દક્ષની ભર્ત્સના, એમના વિનાશની સૂચના તથા સમસ્ત દેવતાઓને યજ્ઞમંડપમાંથી નીકળી જવાની પ્રેરણા
- •ગણોના મુખથી અને નારદથી પણ સતીના ભસ્મ થઈ જવાની વાત સાંભળીને દક્ષ પર કુપિત થવું અને શિવની જટામાંથી વીરભદ્ર અને મહાકાલીને પ્રગટ કરીને એમને યજ્ઞ-વિધ્વંસ કરવા અને વિરોધીઓને સળગાવી દેવાની આજ્ઞા આપવી
- •પ્રમથગણો સહિત વીરભદ્ર અને મહાકાલીનું દક્ષયજ્ઞ-વિધ્વંશને માટે પ્રસ્થાન, દક્ષ તથા દેવતાઓને અપશુકન અને ઉત્પાતસૂચક લક્ષણોનું દર્શન અને ભય થવો.
- •દક્ષની યજ્ઞ રક્ષા માટે શ્રીવિષ્ણુને પ્રાર્થના, ભગવાનની શિવદ્રોહજનિત સંકટને ટાળવામાં પોતાની અસમર્થતા બતાવતાં દક્ષને સમજાવવું અને સેનાસહિત વીરભદ્રનું આગમન
- •દેવતાઓનું પલાયન થવું, ઇન્દ્ર વગેરેના પૂછવા પર બૃહસ્પતિનું રુદ્રદેવ અજેય હોવાનું કહેવું, વીરભદ્ર દેવતાઓને યુદ્ધ માટે લલકારે છે, શ્રીવિષ્ણુ અને વીરભદ્રની વાતચીત અને વિષ્ણુ વગેરેનું પોતપોતાના લોકમાં જવું અને દક્ષ તથા યજ્ઞનો વિનાશ કરીને વીરભદ્રનું કૈલાસમાં પાછા ફરવું
- •શ્રીવિષ્ણુના પરાજયમાં દધીચ મુનિના શાપને કારણ બનાવતાં દધીચ અને ક્ષુવના વિવાદનો ઇતિહાસ, મૃત્યુંજય-મંત્રના અનુષ્ઠાનથી દધીચની અવધ્યતા અને શ્રીહરિનો ક્ષુવને દધીચીના પરાજય માટે યત્ન કરવાનું આશ્વાસન
- •મૃત્યુંજયનું ધ્યાન
- •શ્રીવિષ્ણુ અને દેવતાઓથી અપરાજિત દધીચનો એમને માટે શાપ અને ક્ષુવ પર અનુગ્રહ
- •દેવતાઓ સહિત બ્રહ્માનું વિષ્ણુલોકમાં જઈને પોતાના દુઃખનું નિવેદન કરવું, શ્રીવિષ્ણુ દ્વારા એમને શિવની ક્ષમા માગવાની અનુમતિ આપવી અને એમને સાથે લઈને કૈલાસ પર જવું તથા ભગવાન શિવને મળવું
- •દેવતાઓ દ્વારા ભગવાન શિવની સ્તુતિ, ભગવાન શિવનું દેવતા વગેરેનાં અંગોનું ઠીક થવું અને દક્ષના જીવિત હોવાનું વરદાન આપવું, શ્રીહરિ વગેરેની સાથે યજ્ઞમંડપમાં પધારીને શિવજી દ્વારા દક્ષનું જીવિત થવું તથા દક્ષ અને વિષ્ણુ વગેરે દ્વારા એમની સ્તુતિ
- •ભગવાન શિવની દક્ષને પોતાની ભક્તવત્સલતા, જ્ઞાની ભક્તની શ્રેષ્ઠતા અને ત્રણે દેવોની એકતા બતાવવી, દક્ષે પોતાનો યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો, સર્વ દેવતા વગેરે પોતપોતાને સ્થાને ગયા, અને સતીખંડનો ઉપસંહાર અને માહાત્મ્ય કથન.
- +રુદ્રસંહિતા, તૃતીય (પાર્વતી) ખંડ
- •હિમાલયનાં સ્થાવર-જંગમ દ્વિવિધ સ્વરૂપ અને દિવ્યત્વનું વર્ણન, મેનાની સાથે એમનો વિવાહ તથા મેના વગેરેને પૂર્વજન્મમાં પ્રાપ્ત થયેલ સનકાદિનો શાપ અને વરદાનનું કથન
- •દેવતાઓનું હિમાલય પાસે જવું, એમનાથી સત્કૃત થઈને એમને ઉમા આરાધનની વિધિ બતાવીને સ્વયં પણ એક સુંદર સ્થાનમાં જઈને એમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા
- •ઉમાદેવીનું દિવ્યરૂપે દેવતાઓને દર્શન દેવું, દેવતાઓનાં એમના અભપ્રિાયનું નિવેદન કરવું અને દેવીએ અવતાર લેવાની સ્વીકૃતિ આપીને દેવતાઓને આશ્વાસન આપવું
- •મેનાને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપીને શિવાદેવીનું એમને ઇચ્છિત વરદાનથી સંતોષ આપવો અને મેનાથી મૈનાકનો જન્મ
- •દેવી ઉમાનું હિમવાનના હૃદય તથા મેનાના ગર્ભમાં આવવું, ગર્ભસ્થા દેવીનું દેવતાઓ દ્વારા સ્તવન, એમનો દિવ્યરૂપે પ્રાદુર્ભાવ, માતા મેના સાથે વાતચીત તથા નવજાત કન્યાના રૂપે પરિવર્તિત થઈ જવું
- •પાર્વતીનું નામકરણ અને વિદ્યાધ્યયન, નારદનું હિમવાનને ત્યાં જવું, પાર્વતીનો હાથ જાઈ ભાવિ ફળ બતાવવું, ચિંતિત થયેલા હિમવાનને આશ્વાસન આપીને પાર્વતીનો વિવાહ શિવજી સાથે કરવા કહેવું અને એમના સંદેહનું નિવારણ કરવું
- •મેના અને હિમાલયની વાતચીત, પાર્વતી તથા હિમવાનનાં સ્વપ્ન તથા ભગવાન શિવથી ‘મંગલ’ ગ્રહની ઉત્પત્તિનો પ્રસંગ
- •ભગવાન શિવનું ગંગાવતરણ તીર્થમાં તપસ્યા માટે આવવું, હિમવાન દ્વારા એમનું સ્વાગત, પૂજન અને સ્તવન તથા ભગવાન શિવની આજ્ઞા અનુસાર એમના એ સ્થાન પર બીજાઓને ન જવા દેવાની વ્યવસ્થા કરવી
- •હિમવાનનો પાર્વતીને શિવની સેવામાં રાખવા માટે એમની પાસે આજ્ઞા માંગવી અને શિવે કારણ બતાવતાં એ પ્રસ્તાવનો અસ્વિકાર કરવો
- •પાર્વતી અને શિવનો દાર્શનિક સંવાદ, શિવની પાર્વતીને પોતાની સેવામાં રહેવા આજ્ઞા આપવી અને પાર્વતી દ્વારા ભગવાન શિવની પ્રતિદિન સેવા
- •તારકાસુરના સતાવેલા દેવતાઓ દ્વારા બ્રહ્માજીને પોતાની કષ્ટકથા સંભળાવવી, બ્રહ્માજીનો એમને પાર્વતીની સાથે શિવનો વિવાહ થાય તે માટે ઉદ્યોગ કરવાનો આદેશ આપવો, બ્રહ્માજીના સમજાવવાથી તારકાસુરનું સ્વર્ગ છોડવું અને દેવતાઓનું ત્યાં રહીને લક્ષ્યસિદ્ધિ માટે પ્રયત્નશીલ થવું
- •ઇન્દ્ર દ્વારા કામનું સ્મરણ, એની સાથે એમની વાતચીત તથા એમના કહેવાથી કામે શિવજીને મોહ પમાડવા માટે કરેલું પ્રસ્થાન
- •રુદ્રના નેત્રાગ્નિથી કામનું ભસ્મ થવું, રતિનો વિલાપ, દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી શિવના કામને દ્વાપરમાં પ્રદ્યુમ્નરૂપે નૂતન શરીરની પ્રાપ્તિ માટે વરદાન આપવું અને રતિનું શંબર-નગરમાં જવું
- •બ્રહ્માજીની શિવના ક્રોધ-અગ્નિને વડવાનલની સંજ્ઞા આપીને સમુદ્રમાં સ્થાપના કરીને સંસારનો ભય દૂર કરવો, શિવના વિરહથી પાર્વતીનો શોક તથા નારદજી દ્વારા એમને તપસ્યા માટે ઉપદેશપૂર્વક પંચાક્ષર-મંત્રની પ્રાપ્તિ
- •શ્રીશિવની આરાધના માટે પાર્વતીજીની દુષ્કર તપસ્યા
- •પાર્વતીની તપસ્યા બાબતે દૃઢતા, પ્રથમ કરતાં પણ વધારે એમનું ઉગ્ર તપ, એથી ત્રિલોકીનું સંતપ્ત થવું અને સમસ્ત દેવતાઓની સાથે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ ભગવાનનું શિવને સ્થાને જવું
- •દેવતાઓનો ભગવાન શિવને પાર્વતી સાથે વિવાહ કરવાનો અનુરોધ, ભગવાને વિવાહના દોષો બતાવીને, અસ્વીકાર કર્યો, અને પુનઃ પ્રાર્થના કરવાથી સ્વીકાર કરી લેવો
- •ભગવાન શિવની આજ્ઞાથી સપ્તર્ષિઓનું પાર્વતીના આશ્રમે જઈને શિવવિષયક અનુરાગની પરીક્ષા કરવી અને ભગવાનને બધો વૃત્તાંત બનાવી સ્વર્ગ તરફ જવું
- •ભગવાન શંકરનું જટિલ તપસ્વી બ્રાહ્મણના રૂપમાં પાર્વતીના આશ્રમે જવું, એમનાથી સત્કૃત થયા પછી એમની તપસ્યાનું કારણ પૂછવું અને પાર્વતીજી દ્વારા પોતાની સખી વિજયા દ્વારા સર્વ કાંઈ સંભળાવવું.
- •પાર્વતીની વાત સાંભળીને જટાધારી બ્રાહ્મણ શિવની નિંદા કરતાં કરતાં એમના તરફથી મન પાછું વાળવાનો આદેશ આપવો
- •પાર્વતી દ્વારા શિવની મહત્તાનું પ્રતિપાદન, રોષપૂર્વક જટિલ બ્રાહ્મણને ફટકારવો, સખી દ્વારા પુનઃ બોલવાથી રોકવું તથા ભગવાનનું એમને પ્રત્યક્ષ દર્શન થવું અને સાથે ચાલવાને માટે કહેવું
- •શિવ અને પાર્વતીની વાતચીત, શિવનો પાર્વતીના અનુરોધનો સ્વીકાર કરવો
- •પાર્વતીનો પિતાના ઘરમાં સત્કાર, મહાદેવજીની નટલીલાનો ચમત્કાર, એમની મેના વગેરે પાસે પાર્વતીની યાચના અને માતાપિતાની અસ્વીકૃતિ હોવાથી અંતર્ધાન થઈ જવું
- •દેવતાઓના અનુરોધથી વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણના વેશમાં શિવજીનું હિમવાનને ઘેર જવું અને શિવની નિંદા કરીને પાર્વતીનું લગ્ન એમની સાથે ન કરવાનું કહેવું
- •મેનાનો કોપભવનમાં પ્રવેશ, ભગવાન શિવ દ્વારા હિમવાનની પાસે સપ્તર્ષિઓનું જવું તથા હિમવાન દ્વારા એમનો સત્કાર, સપ્તર્ષિ તથા અરુન્ધતીનું અને મહર્ષિ વસિષ્ઠનો મેના તથા હિમવાનને સમજાવવાનો પ્રયત્ન અને પાર્વતીનો વિવાહ ભગવાન શિવ સાથે કરવા માટે કહેવું
- •સપ્તર્ષિઓ દ્વારા સમજાવવાથી તથા મેરુ વગેરેના કહેવાથી પત્નિ સહિત હિમવાન દ્વારા શિવની સાથે પોતાની પુત્રીનું લગ્ન કરવાનો નિશ્ચય કરવો તથા સપ્તર્ષિઓનું શિવ પાસે જઈને એમને સર્વ વાતો જણાવીને પોતાના ધામમાં જવું
- •હિમવાન ભગવાન શિવને લગ્ન-પત્રિકા મોકલે છે, વિવાહ-લગ્ન માટે જરૂરી સામાન ભેગો કરવો, મંગલાચારનો આરંભ કરવો, એમનું નિમંત્રણ મેળવીને પર્વતો અને નદીઓનું દિવ્યરૂપમાં આગમન, નગરની સજાવટ અને વિશ્વકર્મા દ્વારા દિવ્ય-મંડપ અને દેવતાઓના નિવાસને માટે દિવ્ય-લોકોનું નિર્માણ કરાવવું
- •ભગવાન શિવ દ્વારા, નારદજી દ્વારા સર્વ દેવતાઓને આમંત્રણ-નિમંત્રણ પાઠવવું, સર્વનું આગમન, શિવનો મંગલાચાર અને ગ્રહપૂજન વગેરે કરીને કૈલાસથી બહાર પ્રસ્થાન કરવું
- •ભગવાન શિવનું જાન લઈને હિમાલયપુરી તરફ પ્રસ્થાન
- •હિમવાન દ્વારા જાનનું સામૈયું તથા સર્વને અભિનંદન અને વંદન, મેના દ્વારા નારદજીને બોલાવવા અને જાનૈયાનો પરિચય પ્રાપ્ત કરવો તથા શિવ અને એમના ગણોને જાઈ ભયથી મૂર્ચ્છિત થઈ જવું
- •મેનાનો વિલાપ, શિવની સાથે કન્યાનું લગ્ન ન કરવાની હઠ, દેવતાઓ તથા શ્રીવિષ્ણુ એમને સમજાવે છે તથા એમનું સુંદર રૂપ ધારણ કર્યાથી જ શિવને કન્યાદાન કરવાનો વિચાર પ્રગટ કરવો
- •ભગવાન શિવનું પોતાનું પરમ સુંદર દિવ્યરૂપ પ્રગટ કરવું, મેનાની પ્રસન્નતા અને ક્ષમા-પ્રાર્થના તથા પુરવાસિની સ્ત્રીઓને શિવરૂપનું દર્શન થવું તથા જન્મ અને જીવનને સફળ માનવાં
- •(શિવને પોંકવા)
- •મેના દ્વારા ભગવાન શિવનું નિરીક્ષણ, એમના રૂપને જોઈને સંતોષનો અનુભવ, અન્યાન્ય યુવતીઓ દ્વારા વરની પ્રશંસા, પાર્વતીનું અંબિકાપૂજન માટે બહાર જવું તથા દેવતાઓ અને ભગવાન શિવનું એમનું સુંદર રૂપ જોઈને પ્રસન્ન થવું
- •વરપક્ષનાં આભૂષણોથી વિભૂષિત શિવાની નીરાજના, કન્યાદાનના સમયે બધા દેવતાઓનું હિમાચલના ઘરના આંગણામાં બિરાજવું અને વરવધૂ દ્વારા એકબીજાનું પૂજન
- •શિવ-પાર્વતીના વિવાહનો આરંભ, હિમાલય દ્વારા શિવના ગોત્ર અંગે પ્રશ્ન થવાથી નારદજી દ્વારા ઉત્તર, હિમાલયનું કન્યાદાન કરવું અને શિવને દહેજ આપવું તથા શિવાનો અભિષેક
- •શિવના વિવાહનો ઉપસંહાર, એમના દ્વારા દક્ષિણા-વિતરણ, વરવધૂનું કુળદેવતાના પૂજન માટે જવું અને વાસભવનમાં જવું, ત્યાં સ્ત્રીઓ દ્વારા એમની પાસે લોકાચારનું પાલન કરાવવું, રતિની પ્રાર્થનાથી શિવ દ્વારા કામને જીવનદાન અને વરદાન આપવું, વરવધૂનું એકબીજાને મિષ્ટાનભોજન કરાવવું અને શિવનું જાનીવાસે પરત આવવું
- •રાત્રે પરમ સુંદર રીતે સજાવેલા વાસગૃહમાં શયન કરીને પ્રાતઃકાલ ભગવાન શિવનું જાનીવાસમાં આગમન
- •ચતુર્થીકર્મ, જાન ઘણા દિવસ રહી, સપ્તર્ષિઓએ સમજાવ્યું ત્યારે હિમાલય જાનને વિદાય આપવા રાજી થયા, મેના શિવને પોતાની કન્યા સોંપે છે અને જાન નું પુરી બહાર જઈને રોકાઈ જવું
- •મેનાની ઇચ્છા અનુસાર એક બ્રાહ્મણ પત્નિનો પાર્વતીને પતિવ્રત ધર્મનો ઉપદેશ દેવો
- •શિવ-પાર્વતીની તથા એમની જાનની વિદાય, ભગવાન શિવનું સમસ્ત દેવતાઓને વિદાય કરીને કૈલાસ પર રહેવું અને પાર્વતી-ખંડના શ્રવણનું માહાત્મ્ય.
- +રુદ્રસંહિતા, ચતુર્થ (કુમાર) ખંડ
- •દેવતાઓ દ્વારા સ્કન્દને શિવ-પાર્વતી પાસે આણવો, એમનો લાડ-પ્યાર, દેવોની માંગણી હોવાથી શિવજીનું એનું તારક-વધ માટે સ્વામી કાર્તિકનું પ્રદાન, કુમારની અધ્યક્ષતામાં દેવસેનાનું પ્રસ્થાન, મહીસાગર સંગમ પર તારકાસુરનું આવવું, અને બંને સેનાઓમાં અથડામણ, વીરભદ્રનો તારકાસુર સાથે ઘોર-સંગ્રામ, પુનઃ શ્રીહરિ અને તારકનું ભયાનક યુદ્ધ
- •બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી કુમારનું યુદ્ધ માટે જવું, તારકની સાથે એમનો ભીષણ-સંગ્રામ અને એમના દ્વારા તારકનો વધ, ત્યાર પછી દેવતાઓ દ્વારા કુમારને અભિનંદન અને સ્તવન, કુમારનું એમને વરદાન આપીને કૈલાસ પર જઈને શિવ-પાર્વતી પાસે તેમનો નિવાસ
- •શિવાએ પોતાના મેલથી ગણેશને ઉત્પન્ન કરીને દ્વારપાલ-પદ પર નિયુક્ત કર્યા, ગણેશ દ્વારા શિવજીને રોકવાથી એમનો શિવગણો સાથે ભયંકર સંગ્રામ, શિવજી દ્વારા ગણેશનો શિરચ્છેદ, કુપિત થયેલાં શિવા શક્તિઓને ઉત્પન્ન કરે છે અને એમના દ્વારા પ્રલયનું સર્જન, દેવતાઓ અને ઋષિઓના સ્તવન દ્વારા પાર્વતીને પ્રસન્ન કરવાં, એમના દ્વારા પુત્રને જીવિત કરવાની વાત કહેવા પર શિવજીની આજ્ઞા અનુસાર હાથીનું માથું લવાયું અને એને ગણેશજીના ધડ સાથે જોડીને એમને જીવિત કરવા
- •પાર્વતી દ્વારા ગણેશજીને વરદાન, દેવો દ્વારા એમને અગ્રપૂજ્ય મનાયા, શિવજી દ્વારા ગણેશને સર્વાધ્યક્ષપદ પ્રદાન અને ગણેશ-ચતુર્થીવ્રતનું વર્ણન, તે પછી સર્વ દેવોએ એમની સ્તુતિ કરી અને હર્ષપૂર્વક સૌનું પોતપોતાને સ્થાને પરત જવું
- •સ્વામિકાર્તિક અને ગણેશની બાળ-લીલા, બંનેનો પરસ્પર વિવાહ બાબત વિવાદ, શિવજી દ્વારા પૃથ્વી-પરિક્રમાનો આદેશ, કાર્તિકેયનું પ્રસ્થાન, ગણેશે માતા-પિતાની પરિક્રમા કરીને એમની પાસે પૃથ્વી-પરિક્રમા કરી હોવાનું સ્વીકૃત કરાવવું, વિશ્વરૂપની સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ નામની બંને કન્યાઓનો વિવાહ ગણેશ સાથે અને એમનાથી ક્ષેમ અને લાભ એમ બે પુત્રોની ઉત્પત્તિ, કુમારનું પૃથ્વી પરિક્રમા કરીને પરત આવવું અને ક્ષુબ્ધ થઈને તેમનું ક્રૌંચપર્વત પર ચાલ્યા જવું, કુમારખંડના શ્રવણનો મહિમા
- +રુદ્રસંહિતા, પંચમ (યુદ્ધ) ખંડ
- •તારકપુત્ર તારકાક્ષ, વિદ્યુન્માલી અને કમલાક્ષની તપસ્યા, બ્રહ્મા દ્વારા એમને વરદાન પ્રદાન, મયદ્વારા એમને માટે ત્રણ પુરોનું નિર્માણ અને એમની સજાવટ-શોભાનું વર્ણન
- •તારક-પુત્રોના પ્રભાવથી સંતપ્ત થયેલા દેવોનું બ્રહ્માની પાસે કરુણ પુકાર, બ્રહ્માનું એ સૌલોકોને શિવની પાસે મોકલવા, શિવની આજ્ઞાથી દેવોનું વિષ્ણુને શરણે જવું અને વિષ્ણુ દ્વારા એ દૈત્યો મોહિત થયા અને એમને આચાર-ભ્રષ્ટ કરવા
- •દેવોનું શિવજી પાસે જવું, સ્તવન કરવું, શિવજી ત્રિપુરવધ માટે તૈયાર ન થયા, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને સમજાવવું વિષ્ણુ દ્વારા નિર્દિષ્ટ શિવમંત્રનો દેવો દ્વારા તથા વિષ્ણુ દ્વારા જપ, શિવજીની પ્રસન્નતા અને એમને માટે વિશ્વકર્મા દ્વારા સર્વદેવમય રથનું નિર્માણ
- •સર્વદેવમય રથનું વર્ણન, શિવજીનું એ રથ પર ચઢીને યુદ્ધને માટે પ્રસ્થાન, એમનું પશુપતિ નામ પડવાનું કારણ, શિવજી દ્વારા ગણેશ-પૂજન, મયદાનવનું ત્રિપુરથી જીવિત બચી જવું
- •દેવોના સ્તવનથી શિવજીનો કોપ શાંત થયો, અને શિવજી એમને વરદાન આપે છે, મય દાનવનું શિવજી પાસે આવવું અને એમની પાસે વરદાન—યાચના કરવી, શિવજી પાસેથી વરદાન પામીને મયનું વિતલલોકમાં જતાં રહેવું
- •દંભની તપસ્યા અને વિષ્ણુ દ્વારા એને પુત્ર-પ્રાપ્તિનું વરદાન, શંખચૂડનો જન્મ અને તપ તથા એને વરદાનની પ્રાપ્તિ, બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી એનું પુષ્કરમાં તુલસી પાસે આવવું અને એની સાથે વાર્તાલાપ, બ્રહ્માનું પુનઃ તથા પ્રાગટ્ય, બંનેને આશીર્વાદ આપવા, શંખચૂડનું ગાંધર્વ-વિધિથી તુલસીનું પાણિગ્રહણ.
- •અસુર રાજ્ય પર શંખચૂડનો અભિષેક અને એના દ્વારા દેવોના અધિકારો છીનવાઈ જવા, દેવોનું બ્રહ્માના શરણમાં જવું, બ્રહ્માનું એમને સાથે લઈને વિષ્ણુ પાસે જવું, વિષ્ણુ દ્વારા શંખચૂડના જન્મનારહસ્યનું ઉદ્ઘાટન અને પછી બધાંનું શિવ પાસે જવું અને શિવસભામાં એની ઝાંકી તથા પોતાનો અભપ્રિાય પ્રગટ કરવો.
- •દેવતાઓનું રુદ્ર પાસે જઈ પોતાના દુઃખનું નિવેદન કરવું, રુદ્ર દ્વારા એમને આશ્વાસન અને ચિત્રરથને શંખચૂડ પાસે મોકલવો, ચિત્રરથનું પાછું આવવું, રુદ્રના ગણો, પુત્રો અને ભદ્રકાલીસહિત યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન, પેલી બાજુ શંખચૂડનું સેનાસહિત પુષ્પભદ્રાના તટ પર પડાવ અને દાનવરાજના દૂત અને શિવની વાતચીત
- •દેવતાઓ અને દાનવોનું યુદ્ધ, શંખચૂડ સાથે વીરભદ્રનો સંગ્રામ, પુનઃ એની સાથે ભદ્રકાળીનું ભયંકર યુદ્ધ અને આકાશવાણી સાંભળીને નિવૃત્ત થવું, શિવજીનું શંખચૂડ સાથે યુદ્ધ અને આકાશવાણી સાંભળીને યુદ્ધમાંથી નિવૃત્ત થવું અને વિષ્ણુને પ્રેરિત કરવા, વિષ્ણુ દ્વારા કવચ અને તુલસીના શીલનું અપહરણ, પછી રુદ્રના હાથે ત્રિશૂળ દ્વારા શંખચૂડનો વધ, શંખની ઉત્પત્તિનું કથન
- •વિષ્ણુ દ્વારા તુલસીના શીલ-હરણનું વર્ણન, કુપિત થયેલી તુલસી દ્વારા વિષ્ણુને શાપ, શંભુ દ્વારા તુલસી અને શાલગ્રામ-શિલાના માહાત્મ્યનું વર્ણન.
- •ઉમા દ્વારા શંભુનાં નેત્ર ઢંકાઈ જવાથી અંધકારમાં શંભુના પરસેવાથી અંધકાસુરની ઉત્પત્તિ, હિરણ્યાક્ષની પુત્રપ્રાપ્તિ અર્થે તપસ્યા અને શિવનું એને પુત્રરૂપે અંધકનું આપવું, હિરણ્યાક્ષ ત્રિલોકીને જીતીને પૃથ્વીને રસાતલમાં લઈ જાય છે અને વરાહરૂપ ધારી વિષ્ણુ દ્વારા એનો વધ.
- •હિરણ્યકશિપુની તપસ્યા અને બ્રહ્માજી પાસેથી વરદાન મેળવીને એનો અત્યાચાર, નૃસિંહ દ્વારા એનો વધ અને પ્રહ્લાદને રાજ્યપ્રાપ્તિ.
- •ભાઈઓના ઠપકાથી અંધકનું તપ કરવું અને વરદાન મેળવીને ત્રિલોકીને જીતીને સ્વેચ્છાચારમાં પ્રવૃત્ત થવું, એના મંત્રીઓ દ્વારા શિવ-પરિવારનું વર્ણન, પાર્વતીના સૌંદર્ય પર મોહિત થઈને અંધકનું ત્યાં જવું અને નંદીશ્વર સાથે યુદ્ધ, અંધકના પ્રહારથી નંદીશ્વરની મૂર્ચ્છા, પાર્વતીના આહ્વાનથી દેવીઓનું પ્રગટ થઈને યુદ્ધ કરવું, શિવનું આગમન અને યુદ્ધ, શિવજી દ્વારા શુક્રાચાર્યનું ગળાઈ જવું, શિવની પ્રેરણાથી વિષ્ણુનું કાલીરૂપ ધારણ કરીને દાનવોના રક્તનું પાન કરવું, શિવે અંધકને પોતાના ત્રિશૂળમાં પરોવ્યો અને યુદ્ધની સમાપ્તિ
- •નન્દીશ્વર દ્વારા શુક્રાચાર્યનું અપહરણ અને શિવ દ્વારા એમને ગળી જવું, સો વર્ષ બાદ શુક્રનું શિવલિંગને રસ્તે બહાર આવવું, શિવ દ્વારા એમનું નામ ‘શુક્ર’ પાડવામાં આવ્યું, શુક્ર દ્વારા જપેલા મૃત્યુંજય-મંત્ર અને શિવઅષ્ટોત્તરશતનામ-સ્તોત્રનું વર્ણન, શિવ દ્વારા અંધકને વરદાન મળવું.
- •શુક્રાચાર્યની ઘોર તપસ્યા, શિવજીને પોતાનું ચિત્તરત્ન અર્પણ કરવું તથા અષ્ટમૂર્ત્યષ્ટક-સ્તોત્ર દ્વારા એમનું સ્તવન કરવું, શિવજીનું પ્રસન્ન થવું અને એમને મૃતસંજીવની વિદ્યા તથા અન્યાન્ય વરદાન આપવાં
- •બાણાસુરની તપસ્યા, શિવદ્વારા વરદાન પ્રાપ્તિ, શિવગણો અને પુત્રોસહિત એનો નગરમાં નિવાસ, બાણની પુત્રી ઉષાને સ્વપ્ન-સમયમાં અનિરુદ્ધ સાથેનું મિલન, ચિત્રલેખા દ્વારા અનિરુદ્ધનું દ્વારકાથી અપહરણ, બાણનું અનિરુદ્ધને નાગપાશમાં બંધન, દુર્ગાના સ્તવનથી અનિરુદ્ધનું બંધનમુક્ત થવું, નારદ દ્વારા સમાચાર મેળવીને શ્રીકૃષ્ણની શોણિતપુર પર ચઢાઈ, શિવની સાથે એમનું ઘોર યુદ્ધ. શિવની આજ્ઞાથી શ્રીકૃષ્ણનું એમને જૃંભણાસ્ત્રથી મોહિત કરીને બાણની સેનાનો સંહાર કરવો
- •શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા બાણની ભુજાઓનું છેદાઈ જવું, માથું કાપવા માટે તૈયાર થયેલા શ્રીકૃષ્ણને શિવજી રોકે છે, અને એમને સમજાવે છે, શ્રીકૃષ્ણનું પરિવાર સહિત દ્વારકા પરત જવું, બાણ તાંડવનૃત્ય દ્વારા શિવને પ્રસન્ન કરે છે, શિવ દ્વારા એને અન્યાન્ય વરદાનોની સાથે મહાકાલત્વની પ્રાપ્તિ.
- •ગજાસુરની તપસ્યા, વરદાન-પ્રાપ્તિ અને એનો અત્યાચાર, શિવ દ્વારા એનો વધ, એની પ્રાર્થનાથી શિવનું એના ચર્મનું ધારણ કરવું અને ‘કૃત્તિવાસા’ નામથી વિખ્યાત થવું તથા કૃત્તિવાલેશ્વર-લિંગની સ્થાપના કરવી.
- •દુન્દુભિનિર્હાર્દ નામના દૈત્યનું વાઘરૂપે શિવ-ભક્ત પર આક્રમણ કરવાનો વિચાર અને શિવ દ્વારા એનો વધ
- •વિદલ અને ઉત્પલ નામના દૈત્યોનું પાર્વતી પર મોહિત થવું અને પાર્વતીના કન્દુક-પ્રહાર દ્વારા એમને મરણને શરણ પહોંચાડવા, કન્દુકેશ્વરની સ્થાપના અને એનો મહિમા (કન્દુક=બોલ, દડો.)
- +શતરુદ્રસંહિતા
- •શિવજીના સદ્યોજાત, વામદેવ, તત્પુરુષ, અઘોર અને ઈશાન નામના પાંચ અવતારોનું વર્ણન
- •શિવજીની અષ્ટમૂર્તિઓનું તથા અર્ધનારીનરરૂપનું સવિસ્તર વર્ણન
- •વારાહ કલ્પમાં થનાર શિવજીના પ્રથમ અવતારથી લઈને નવમ ઋષભ અવતાર સુધીનું વર્ણન
- •શિવજી દ્વારા દશમાથી લઈને અઠ્ઠાવીશમા યોગેશ્વર-અવતારોનું વર્ણન
- •નંદીશ્વરાવતારનું વર્ણન
- •નંદીશ્વરનો જન્મ, વરદાન પ્રાપ્તિ, અભિષેક અને વિવાહનું વર્ણન
- •કાલભૈરવનું માહાત્મ્ય, વૈશ્વાનરની તપસ્યા અને શિવજીનું પ્રસન્ન થઈને એમની પત્નિ શુચિષ્મતીના ગર્ભથી એમના પુત્રરૂપે પ્રગટ થવું અને એમને વરદાન આપવું
- •શિવજીનું શુચિષ્મતીના ગર્ભથી પ્રાગટ્ય બ્રહ્મા દ્વારા બાળકના સંસ્કાર કરાવી ‘ગૃહપતિ’ નામ રાખવું, નારદજી દ્વારા એનું ભવિષ્ય-કથન, પિતાની આજ્ઞાથી ગૃહપિતનું કાશીમાં જઈને તપ કરવું, ઇન્દ્રનું વરદાન આપવા માટે પ્રગટ થવું, ગૃહપતિની એની અસ્વીકૃતિ, ઠોકર મારવી, શિવજીનું પ્રગટ થઈ જવું અને એમને વરદાન આપીને દિગ્પાલપદ પ્રદાન કરવું તથા અગ્નિ-ઇશ્વરલિંગ અને અગ્નિનું માહાત્મ્ય
- •શિવજીના મહાકાલ વગેરે દસ અવતારોનું તથા એકાદશ રુદ્ર-અવતારોનું વર્ણન
- •શિવજીનાં ‘દુર્વાસા-અવતાર’ અને હનુમદ્-અવતારનું વર્ણન
- •શિવજીના પિપ્પલાદ-અવતારના પ્રસંગમાં દેવતાઓની દધીચિ-મુનિ પાસેથી અસ્થિ-યાચના, દધીચિનો શરીરત્યાગ, વજ્રનિર્માણ તથા તે દ્વારા વૃત્રાસુરનો વધ, સુચર્ચાનો દેવતાઓને શાપ, પિપ્પલાદનો જન્મ અને એમનો વિસ્તૃત વૃત્તાંત
- •ભગવાન શિવની દ્વિજેશ્વરાવતારની કથા—રાજા ભદ્રાયુ તથા રાણી કીર્તિમાલિનીની ધાર્મિક દૃઢતાની પરીક્ષા
- •ભગવાન શિવનો યતિનાથ અને હંસ નામનો અવતાર
- •ભગવાન શિવના કૃષ્ણદર્શન નામના અવતારની કથા
- •ભગવાન શિવના અવધૂતેશ્વરાવતારની કથા અને એના મહિમાનું વર્ણન
- •ભગવાન શિવના ભિક્ષુવર્ય-અવતારની કથા, રાજકુમાર અને દ્વિજકુમાર પર કૃપા
- •શિવના સુરેશ્વરાવતારની કથા, ઉપમન્યુની તપસ્યા અને એમને ઉત્તમ વરદાનની પ્રાપ્તિ
- •શિવજીના કિરાત-અવતારના પ્રસંગમાં શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા દ્વૈતવનમાં દુર્વાસાના શાપથી પાંડવોની રક્ષા, વ્યાસજીની અર્જુનને શક્રવિદ્યા અને પાર્થિવ પૂજનની વિધિ બતાવીને તપને માટે સંમતિ આપવી, અર્જુનનું ઇન્દ્રકીલ પર્વત પર તપ, ઇન્દ્રનું આગમન અને અર્જુનને વરદાન, અર્જુનનું શિવજીના ઉદ્દેશ્યથી પુનઃ તપમાં પ્રવૃત્ત થવું.
- •કિરાત અવતારના પ્રસંગમાં મૂક નામના દૈત્યે શૂકરરૂપે અર્જુન પાસે આવવું, શિવજીનું કિરાતવેશે પ્રગટ થવું અર્જુન તથા કિરાત વેશધારી શિવદ્વારા એ દૈત્યનો વધ.
- •અર્જુન અને શિવદૂતનો વાર્તાલાપ, કિરાત વેશધારી શિવજીની સાથે અર્જુનનું યુદ્ધ, ઓળખવા પર અર્જુન દ્વારા શિવ-સ્તુતિ, શિવજીનું અર્જુનને વરદાન આપીને અંતર્ધાન થવું, અર્જુનનું આશ્રમમાં પાછા ફરવું અને ભાઈઓને મળવું, શ્રીકૃષ્ણનું અર્જુનને મળવા ત્યાં પધારવું.
- •શિવજીના દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગાવતારોનું સવિસ્તર વર્ણન
- +કોટિરુદ્રસંહિતા
- •દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ તથા એમનાં ઉપલિંગોનું વર્ણન અને એમનાં દર્શન-પૂજનનો મહિમા.
- •કાશી વગેરે વિભિન્ન લિંગોનું વર્ણન તથા અત્રીશ્વરની ઉત્પત્તિના પ્રસંગમાં ગંગા અને શિવની અત્રિના તપોવનમાં નિત્ય નિવાસ કરવાની કથા.
- •ઋષિકા પર ભગવાન શિવની કૃપા એક અસુરથી એના ધર્મની રક્ષા કરીને એના આશ્રમમાં ‘નન્દિકેશ’ નામે નિવાસ કરવો અને વર્ષમાં એક દિવસ ગંગાનું પણ ત્યાં આવવું.
- •પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ સોમનાથના પ્રાદુર્ભાવની કથા અને એનો મહિમા
- •મલ્લિકાર્જુન અને મહાકાલનામનાં જ્યોતિર્લિંગના આવિર્ભાવની કથા તથા એમનો મહિમા
- •મહાકાલના માહાત્મ્યના પ્રસંગમાં શિવભક્ત રાજા ચંદ્રસેન તથા ગોપ-બાળક શ્રીકરની કથા
- •વિન્ધ્યની તપસ્યા, ઓંકારમાં પરમેશ્વરલિંગનો પ્રાદુર્ભાવ અને એના મહિમાનું વર્ણન
- •કેદારેશ્વર તથા ભીમશંકર નામનાં જ્યોતિર્લિંગોના આવિર્ભાવની કથા તથા એમના માહાત્મ્યનું વર્ણન.
- •વિશ્વેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ અને એમના મહિમાના પ્રસંગમાં પંચક્રોશીની મહત્તાનું પ્રતિપદન
- •વારાણસી તથા વિશ્વેશ્વરનું માહાત્મ્ય
- •ત્ર્યમ્બક જ્યોતિર્લિંગના પ્રસંગમાં ગૌતમ દ્વારા થયેલા પરોપકારની કથા, એમના તપના પ્રભાવથી અક્ષય જલ પ્રાપ્ત કરીને ઋષિઓની અનાવૃષ્ટિના કષ્ટથી રક્ષા કરવી; ઋષિઓનું છલપૂર્વક એમને ગોહત્યામાં ફસાવીને આશ્રમથી કાઢી મૂકવા અને શુદ્ધિનો ઉપાય બતાવવો.
- •પત્નિસહિત ગૌતમની આરાધનાથી સંતુષ્ટ થઈ ભગવાન શિવે એમને દર્શન આપ્યાં, ગંગાને ત્યાં સ્થાપિત કરીને સ્વયં શિવ પણ ત્યાં સ્થિર થઈ ગયા, દેવતાઓનું જ્યારે બૃહસ્પતિ સિંહ રાશિ પર આવે, ત્યાં આવવું, ગંગાજીના વિશેષ માહાત્મ્યનો સ્વીકાર કરવો, ગંગાનું ગૌતમી (અથવા ગોદાવરી) નામે અને શિવનું ત્ર્યંબક જ્યોતિર્લિંગ નામે વિખ્યાત થવું તથા એ બંનેનો મહિમા
- •વૈદ્યનાથેશ્વર જ્યોતિર્લિંગના પ્રાગટ્યની કથા તથા મહિમા
- •નાગેશ્વર નામના જ્યોતિર્લિંગનો પ્રાદુર્ભાવ અને એનો મહિમા
- •રામેશ્વર નામના જ્યોતિર્લિંગના આવિર્ભાવ તથા માહાત્મ્યનું વર્ણન
- •ઘુશ્માની શિવભક્તિથી એના મરેલા પુત્રનું જીવિત થવું, ઘુશ્મેશ્વર શિવનો પ્રાદુર્ભાવ તથા એમના મહિમાનું વર્ણન.
- •શંકરજીની આરાધનાથી ભગવાન વિષ્ણુને સુદર્શન-ચક્રની પ્રાપ્તિ તથા ચક્ર દ્વારા દૈત્યોનો સંહાર
- •ભગવાન વિષ્ણુ દ્વારા પઠિત શિવસહસ્રનામ-સ્તોત્ર
- •ભગવાન શિવને સંતુષ્ટ કરનારાં વ્રતોનું વર્ણન, શિવરાત્રિ-વ્રતની વિધિ અને મહિમાનું કથન
- •સંકલ્પ
- •પ્રાર્થના અને વિસર્જન
- •શિવરાત્રિ-વ્રતના ઉદ્યાપનની વિધિ
- •પ્રાર્થના
- •અજાણતામાં પણ શિવરાત્રિ-વ્રત કરવાથી એક ભીલ પર ભગવાન શંકરની અદ્ભુત કૃપા
- •મુક્તિ અને ભક્તિના સ્વરૂપનું વિવેચન
- •શિવ, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બ્રહ્માનાં સ્વરૂપનું વિવેચન
- •શિવસંબંધી તત્ત્વજ્ઞાનનું વર્ણન તથા એનો મહિમા, કોટિરુદ્રસંહિતાનું માહાત્મ્ય અને ઉપસંહાર
- +ઉમાસંહિતા
- •ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના તપથી સંતુષ્ટ થઈ શિવ અને પાર્વતીનું એમને ઇચ્છિત વરદાન આપવું તથા શિવનો મહિમા.
- •નરકમાં લઈ જનારાં પાપોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન
- •પાપીઓ અને પુણ્યાત્માઓની યમલોકયાત્રા
- •નરકોની અઠ્યાવીસ કોટિઓ તથા પ્રત્યેકના પાંચ પાંચ નાયકના ક્રમથી એક સો ચાલીશ રૌરવ આદિ નરકોની નામાવલી
- •વિભિન્ન પાપને કારણે મળનારી નરકયાતનાનું વર્ણન અને કુક્કુરબલિ, કાકબલિ અને દેવતા વગેરે માટે આપેલી બલિની આવશ્યકતા અને મહત્તાનું પ્રતિપાદન
- •યમલોકના માર્ગમાં સુવિધા પ્રદાન કરનારાં વિવિધ દાનોનું વર્ણન
- •જલદાન, જલાશય-નિર્માણ, વૃક્ષારોપણ, સત્યભાષણ અને તપનો મહિમા
- •વેદ અને પુરાણોનો સ્વાધ્યાય તથા વિવિધ પ્રકારનાં દાનનો મહિમા, નરકોનું વર્ણન તથા એમાં પાડનારાં પાપનું દિગ્દર્શન, પાપ માટે સર્વોત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત શિવસ્મરણ તથા જ્ઞાનના મહત્ત્વનું પ્રતિપાદન.
- •મૃત્યુકાલ નિકટ આવવાનાં કયાં કયાં લક્ષણ છે, તેનું વર્ણન
- •કાલને જીતવાનો ઉપાય, નવધા શબ્દબ્રહ્મ અને તુંકારનું અનુસંધાન અને એનાથી પ્રાપ્ત થનારી સિદ્ધિઓનું વર્ણન
- •કાલ યા મૃત્યુને જીતીને અમરત્વ પ્રાપ્ત કરવાની ચાર યૌગિક સાધનાઓ—પ્રાણાયામ, ભ્રૂમધ્યમાં અગ્નિનું ધ્યાન, મુખથી વાયુપાન અને વળેલી જીભ દ્વારા ગળાની અંદરની પડજીભનો સ્પર્શ.
- •ભગવતી ઉમાના કાલિકા અવતારની કથા—સમાધિ ને સુરથ સમક્ષ મેધાનો દેવીની કૃપાથી મધુકૈટભના વધનો પ્રસંગ સંભળાવવો
- •સંપૂર્ણ દેવતાઓના તેજથી દેવીનો મહાલક્ષ્મીરૂપે અવતાર અને એમના દ્વારા મહિષાસુરનો વધ
- •દેવી ઉમાના શરીરથી સરસ્વતીનો આવિર્ભાવ, એમના રૂપની પ્રશંસા સાંભળીને શુંભે એમની પાસે દૂત મોકલ્યો, દૂતનું નિરાશ થઈને પાછા આવવું, તે પછી શુંભ દ્વારા ક્રમશઃ ધૂમ્રલોચન, ચંડ, મુંડ તથા રક્તબીજને મોકલવા અને દેવી દ્વારા એ સૌનો વધ
- •દેવી દ્વારા સેના અને સેનાપતિઓ સહિત નિશુંભ અને શુંભનો સંહાર
- •દેવતાઓનો ગર્વ દૂર કરવા માટે તેજઃપુંજરૂપિણી ઉમાનો પ્રાદુર્ભાવ
- •દેવી દ્વારા દુર્ગમાસુરનો વધ તથા એમનાં દુર્ગા, શતાક્ષી, શાકંભરી અને ભ્રામરી વગેરે નામ પડવાનું કારણ
- •દેવીના ક્રિયાયોગનું વર્ણન—દેવીની મૂર્તિ અને મંદિરનું નિર્માણ, સ્થાપન અને પૂજનનું મહત્ત્વ, પરા અમ્બાની શ્રેષ્ઠતા, વિભિન્ન માસો અને તિથિઓમાં દેવીનાં વ્રત, ઉત્સવ અને પૂજન વગેરેનાં ફળ તથા આ સંહિતાના શ્રવણનું અને પાઠનું માહાત્મ્ય.
- +કૈલાસસંહિતા
- •ઋષિઓનો સૂતજીને અને વામદેવજીનો સ્કંદને પ્રશ્ન—પ્રણવાર્થ-નિરૂપણ માટે અનુરોધ
- •પ્રણવના વાચ્યાર્થરૂપ સદાશિવના સ્વરૂપનું ધ્યાન, વર્ણાશ્રમ-ધર્મના પાલનનું મહત્ત્વ, જ્ઞાનમયી પૂજા, સંન્યાસના પૂર્વાંગભૂત નાન્દીશ્રાદ્ધ અને બ્રહ્મયજ્ઞ વગેરેનું વર્ણન.
- •સંન્યાસગ્રહણની શાસ્ત્રીય વિધિ—ગણપતિ-પૂજન, હોમ, તત્ત્વશુદ્ધિ, સાવિત્રી-પ્રવેશ, સર્વસંન્યાસ અને દંડ-ધારણ આદિના પ્રકાર
- •પ્રણવના અર્થોનું વિવેચન
- •શૈવદર્શન અનુસાર શિવતત્ત્વ, જગત-પ્રપંચ અને જીવતત્ત્વ વિષયક વિશદ વિવેચન તથા શિવથી જીવ અને જગતની અભિન્નતાનું પ્રતિપાદન
- •મહાવાક્યોના અર્થ પર વિચાર તથા સંન્યાસીઓના યોગપટ્ટના પ્રકાર
- •યતિના અન્ત્યેષ્ટિકર્મની દશાહપર્યંત વિધિનું વર્ણન
- •યતિને માટે એકાદશાહ-કૃત્યનું વર્ણન
- •યતિના દ્વાદશાહ-કૃત્યનું વર્ણન, સ્કંદ અને વામદેવનું કૈલાસ પર્વત પર જવું તથા સૂતજી દ્વારા આ સંહિતાનો ઉપસંહાર
- +વાયવીયસંહિતા (પૂર્વખંડ)
- •પ્રયાગમાં ઋષિઓ દ્વારા સમ્માનિત સૂતજી દ્વારા કથાનો આરંભ, વિદ્યાસ્થાનો અને પુરાણોનો પરિચય તથા વાયુસંહિતાનો પ્રારંભ
- •ઋષિઓનું બ્રહ્માજી પાસે જઈને એમની સ્તુતિ કરીને એમની પાસેથી પરમપુરુષના વિષયમાં પ્રશ્ન કરવો અને બ્રહ્માજીનું આનંદમગ્ન થઈને ‘રુદ્ર’ કહીને ઉત્તર આપવો.
- •બ્રહ્માજી દ્વારા પરમતત્ત્વના રૂપમાં ભગવાન શિવની જ મહત્તાનું પ્રતિપાદન, એમની કૃપાને જ સર્વ સાધનોનું ફળ બતાવ્યું તથા એમની આજ્ઞાથી બધા મુનિઓનું નૈમિષારણ્યમાં આવવું.
- •નૈમિષારણ્યમાં દીર્ઘસત્રને અંતે મુનિઓની પાસે વાયુદેવતાઓનું આગમન, એમનો સત્કાર તથા ઋષિઓના પૂછવા પર વાયુ દ્વારા પશુ, પાશ અને પશુપતિનું તાત્ત્વિક વિવેચન.
- •મહેશ્વરની મહત્તાનું પ્રતિપાદન
- •બ્રહ્માજીની મૂર્ચ્છા, એમના મુખથી રુદ્રદેવનું પ્રાગટ્ય, સપ્રાણ થયેલા બ્રહ્માજી દ્વારા આઠ નામોથી મહેશ્વરની સ્તુતિ તથા રુદ્રની આજ્ઞાથી બ્રહ્મા દ્વારા સૃષ્ટિ-રચના.
- •ભગવાન રુદ્રનું બ્રહ્માજીના મુખે પ્રગટ થવાનું રહસ્ય, રુદ્રના મહામહિમ સ્વરૂપનું વર્ણન, એમના દ્વારા રુદ્રગણોની સૃષ્ટિ તથા બ્રહ્માજીના રોકવાથી એમનું સૃષ્ટિથી વિરત થવું.
- •બ્રહ્માજી દ્વારા અર્ધનારીશ્વરરૂપની સ્તુતિ તથા એ સ્તોત્રનો મહિમા
- •મહાદેવજીના શરીરમાંથી દેવીનું પ્રાગટ્ય અને દેવીના ભ્રૂમધ્યભાગમાંથી શક્તિનો પાદુર્ભાવ.
- •ભગવાન શિવનું પાર્વતી તથા પાર્ષદો સાથે મંદરાચલ પર જઈને રહેવું, શુંભ-નિશુંભના વધ માટે બ્રહ્માજીની પ્રાર્થનાથી શિવનું પાર્વતીને ‘કાલી’ કહીને કુપિત કરવી અને કાલીનું “ગૌરી” થવા માટે તપસ્યા નિમિત્ત જવાની આજ્ઞા માંગવી.
- •પાર્વતીની તપસ્યા, એક વાઘ પર એમની કૃપા, બ્રહ્માજીનું એમની પાસે આવવું, દેવી સાથે એમનો વાર્તાલાપ, દેવી દ્વારા કાળી ત્વચાનો ત્યાગ, એમનાથી કૃષ્ણવર્ણા કુંવારી કન્યાના રૂપે ઉત્પન્ન થયેલી કૌશિકી દ્વારા શુંભ-નિશુંભનો વધ.
- •ગૌરી દેવી વાઘને પોતાની સાથે લઈ જવા માટે બ્રહ્માજી પાસે આજ્ઞા માગે છે, બ્રહ્માજી એને દુષ્કર્મી બતાવીને રોકે, દેવીનો શરણાગતભાવનો પરિત્યાગ કરવાનો ઇન્કાર, બ્રહ્માજી દેવીની મહત્તા બતાવીને અનુમતિ આપે છે અને દેવીનું માતાપિતાને મળીને મંદરાચલે જવું.
- •મંદરાચલ પર ગૌરીદેવીનું સ્વાગત, મહાદેવજી દ્વારા એમનો અને પોતાના ઉત્કૃષ્ટ સ્વરૂપ અને અવિચ્છેદ્ય સંબંધ પર પ્રકાશ અને દેવીની સાથે આવેલા વાઘને એમનો ગણાધ્યક્ષ બનાવીને અંતઃપુરના દ્વાર પર સોમનંદી નામે પ્રતિષ્ઠિત કરવો.
- •અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું વિવેચન તથા જગતની અગ્નિષોમાત્મકતાનું પ્રતિપાદન
- •જગત ‘વાણી અને અર્થરૂપ’ છે—એનું પ્રતિપાદન
- •ઋષિઓના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતા વાયુદેવ દ્વારા શિવના સ્વતંત્ર અને સર્વાનુગ્રાહક સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન.
- •પરમ ધર્મનું પ્રતિપાદન, શૈવાગમ અનુસાર પાશુપત જ્ઞાન તથા એનાં સાધનોનું વર્ણન
- •પાશુપત-વ્રતની વિધિ અને મહિમા તથા ભસ્મધારણની મહત્તા
- •બાળક ઉપમન્યુને દૂધ માટે દુઃખી જોઈને માતા એને શિવની આરાધના માટે પ્રેરણા આપે છે તથા ઉપમન્યુની તીવ્ર તપસ્યા.
- •ભગવાન શંકરનું ઇન્દ્રરૂપ ધારણ કરીને ઉપમન્યુના ભક્તિભાવની પરીક્ષા લેવી, એમને ક્ષીરસાગર વગેરે આપીને ઘણાંબધાં વરદાનો આપવાં અને પોતાનો પુત્ર માનીને પાર્વતીના હાથમાં સોંપવા, કૃતાર્થ થયેલા ઉપમન્યુનું પોતાની માતા પાસે પરત આવવું.
- +વાયવીયસંહિતા (ઉત્તરખંડ)
- •ઋષિઓના પૂછવા પર વાયુદેવનું શ્રીકૃષ્ણ અને ઉપમન્યુના મિલનનો પ્રસંગ સંભળાવવો, શ્રીકૃષ્ણને ઉપમન્યુ પાસેથી જ્ઞાનનો લાભ અને ભગવાન શંકરથી પુત્રનો લાભ.
- •ઉપમન્યુ દ્વારા શ્રીકૃષ્ણને પાશુપત જ્ઞાનનો ઉપદેશ
- •ભગવાન શિવની બ્રહ્મા વગેરે પંચમૂર્તિઓ, ઈશાન આદિ બ્રહ્મમૂર્તિઓ તથા પૃથ્વી અને શર્વ વગેરે અષ્ટમૂર્તિઓના પરિચય અને સર્વવ્યાપકતાનું વર્ણન.
- •શિવ અને શિવાની વિભૂતિઓનું વર્ણન
- •પરમેશ્વર શિવના યથાર્થ સ્વરૂપનું વિવેચન તથા એમના શરણે જવાથી જીવના કલ્યાણનું કથન
- •શિવના શુદ્ધ, બુદ્ધ, મુક્ત, સર્વમય, સર્વવ્યાપક અને સર્વાતીત સ્વરૂપનું અને એમની પ્રણવરૂપતાનું પ્રતિપાદન
- •પરમેશ્વરની શક્તિનો ઋષિઓ દ્વારા સાક્ષાત્કાર, શિવના પ્રસાદથી પ્રાણીઓની મુક્તિ, શિવની સેવા-ભક્તિ તથા પાંચ પ્રકારના શિવ-ધર્મનું વર્ણન
- •શિવ-જ્ઞાન, શિવની ઉપાસનાથી દેવતાઓને એમનાં દર્શન, સૂર્યદેવમાં શિવની પૂજા કરીને અર્ધ્યદાનની વિધિ તથા વ્યાસાવતારોનું વર્ણન
- •શિવના અવતાર, યોગાચાર્યો તથા એમના શિષ્યોની નામાવલી
- •ભગવાન શિવ પ્રત્યે શ્રદ્ધા-ભક્તિની આવશ્યકતાનું પ્રતિપાદન, શિવધર્મના ચાર પાદનું વર્ણન અને જ્ઞાનયોગનાં સાધનો તથા શિવધર્મના અધિકારીઓનું નિરૂપણ, શિવપૂજનના અનેક પ્રકાર અને અનન્યચિત્તથી ભજનનો મહિમા.
- •વર્ણાશ્રમ-ધર્મ તથા નારી-ધર્મનું વર્ણન; શિવનાં ભજન, ચિંતન અને જ્ઞાનની મહત્તાનું પ્રતિપાદન
- •પંચાક્ષર-મંત્રના માહાત્મ્યનું વર્ણન
- •પંચાક્ષર-મંત્રનો મહિમા, એમાં સમસ્ત વાઙ્-મયની સ્થિતિ, એની ઉપદેશ પરંપરા, દેવીરૂપા પંચાક્ષર-વિદ્યાનું ધ્યાન, એના સમસ્ત અને વ્યસ્ત અક્ષરોના ઋષિ, છંદ, દેવતા, બીજ, શક્તિ તથા અંગ્નયાસ વગેરેનો વિચાર.
- •ગુરુ પાસેથી મંત્ર લેવાની તથા એના જપની વિધિ, પાંચ પ્રકારના જપ તથા એનો મહિમા, મંત્રની ગણના માટે વિભિન્ન પ્રકારની માળાઓનું મહત્ત્વ તથા આંગળીઓના ઉપયોગનું વર્ણન, જપ માટે ઉપયોગી સ્થાન તથા દિશા જપમાં વર્જનીય વાતો, સદાચારનું મહત્ત્વ, આસ્તિક્તાની પ્રશંસા તથા પંચાક્ષર-મંત્રની વિશેષતાનું વર્ણન.
- •ત્રિવિધ દીક્ષાનું નિરૂપણ, શક્તિપાનની, આવશ્યક્તા તથા એનાં લક્ષણોનું વર્ણન, ગુરુનું મહત્ત્વ, જ્ઞાની ગુરુથી જ મોક્ષની પ્રાપ્તિ તથા ગુરુ દ્વારા શિષ્યની પરીક્ષા.
- •સમય-સંસ્કાર અથવા સમયાચાર દીક્ષાની વિધિ
- •ષડધ્વશોધનના નિરૂપણ
- •ષડધ્વશોધનની વિધિ
- •સાધક-સંસ્કાર અને મંત્ર-માહાત્મ્યનું વર્ણન
- •યોગ્ય શિષ્યની આચાર્યપદ પર અભિષેકનું વર્ણન તથા સંસ્કારના વિવિધ પ્રકારોનો નિર્દેશ
- •અન્તર્યાગ અથવા માનસિક પૂજાવિધિનું વર્ણન
- •શિવપૂજનની વિધિ
- •શિવપૂજાની વિશેષ વિધિ તથા શિવભક્તિનો મહિમા
- •પંચાક્ષર-મંત્રના જપ તથા ભગવાન શિવનાં ભજન-પૂજનનો મહિમા, અગ્નિકાર્ય માટે કુંડ અને વેદી આદિના સંસ્કાર, શિવાગ્નિની સ્થાપના અને એના સંસ્કાર, હોમ, પૂર્ણાહુતિ, ભસ્મનો સંગ્રહ અને રક્ષણની વિધિ તથા હવનાન્તમાં થનારાં કૃત્યોનું વર્ણન.
- •કામ્ય કર્મના પ્રસંગમાં શક્તિ સહિત પંચમુખ મહાદેવની પૂજાના વિધાનનું વર્ણન
- •આવરણપૂજાની વિસ્તૃત વિધિ તથા ઉક્ત વિધિથી પૂજનના મહિમાનું વર્ણન
- •શિવનાં પાંચ આવરણોમાં સ્થિત બધા દેવતાઓની સ્તુતિ તથા એમની પાસેથી અભીષ્ટપૂર્તિ અને મંગલની કામના
- •ઐહિક ફળ દેનાર કર્મો અને એમની વિધિનું વર્ણન, શિવપૂજનની વિધિ, શાંતિ-પુષ્ટિ વગેરે વિવિધ કામ્ય કર્મોમાં વિભિન્ન હવનીય પદાર્થોના ઉપયોગનું વિધાન
- •પારલૌકિક ફળ દેનારાં કર્મ-શિવલિંગ-મહાવ્રતની વિધિ અને મહિમાનું વર્ણન
- •યોગના અનેક ભેદ, એનાં આઠ અને છ અંગોનું વિવેચન યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, દશવિધ પ્રાણોને જીતવાનો મહિમા, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિનું નિરૂપણ
- •યોગમાર્ગનાં વિઘ્ન, સિદ્ધિ-સૂચક ઉપસર્ગ તથા પૃથ્વીથી લઈને બુદ્ધિતત્ત્વપર્યંત ઐશ્વર્યગુણોનું વર્ણન, શિવ-શિવાના ધ્યાનનો મહિમા
- •ધ્યાન અને એનો મહિમા, યોગધર્મ તથા શિવયોગીનું મહત્ત્વ, શિવભક્ત અથવા શિવને માટે પ્રાણ આપવા અથવા શિવક્ષેત્રમાં મરણથી તત્કાલ મોક્ષ-લાભનું કથન
- •વાયુદેવનું અંતર્ધાન થવું, ઋષિઓનું સરસ્વતીમાં અવભૃથ-સ્નાન અને કાશીમાં દિવ્ય તેજનાં દર્શન કરીને બ્રહ્માજી પાસે જવું, બ્રહ્માજીએ એમને સિદ્ધિ-પ્રાપ્તિની સૂચના આપીને મેરુના કુમારશિખર પર મોકલવા.
- •મેરુગિરિના સ્કંદ-સરોવરના તટ પર મુનિઓનું સનત્-કુમારજીને મળવું, ભગવાન નંદીનું ત્યાં પહોંચવું અને દૃષ્ટિપાતમાત્રથી પાશ છેદન અને જ્ઞાનયોગનો ઉપદેશ કરીને ચાલ્યા જવું, શિવપુરાણનો મહિમા તથા ગ્રંથનો ઉપસંહાર
- •અંતિમ પાનું
- •પ્રથમ પાનું
- •નિવેદન
- +શ્રીશિવપુરાણ-માહાત્મ્ય
- •શૌનકજીએ સાધનવિષયક પ્રશ્ન કરતાં સૂતજીએ એમને શિવપુરાણના ઉત્કૃષ્ટ મહિમાનું શ્રવણ કરાવ્યું
- •શિવપુરાણના શ્રવણથી દેવરાજને શિવલોકની પ્રાપ્તિ તથા ચંચુલાને પાપનો ભય અને સંસાર પ્રત્યે વૈરાગ્ય
- •ચંચુલાની પ્રાર્થનાથી બ્રાહ્મણનું એને પૂરું શિવપુરાણ સંભળાવવું અને સમયાનુસાર શરીર છૂટ્યા પછી શિવલોકમાં જઈને ચંચુલાનું પાર્વતીજીની સખી થવું અને સુખી થવું
- •ચંચુલાના પ્રયત્નથી પાર્વતીજીની આજ્ઞા મેણવીને તુમ્બુરુની વિંધ્યપર્વત પર શિવપુરાણની કથા સંભણાવવી અને બિન્દુગનો પિશાચ યોનિથી ઉદ્ધાર પામવો તથા અે બંને દંપતીઓનું શિવધામમાં સુખી થવું
- •શિવપુરાણના શ્રવણની વિધિ તથા શ્રોતાઓએ પાલન કરવાના નિયમોનું વર્ણન
- +વિદ્યેશ્વરસંહિતા
- •પ્રયાગમાં સૂતજીને મુનિઓ દ્વારા તરત પાપનાશ કરનાર સાધન વિષયક પ્રશ્ન
- •શિવપુરાણનો પરિચય
- •સાધ્ય-સાધન વગેરેનો વિચાર તથા શ્રવણ, કીર્તન અને મનન-આ ત્રણ સાધનોની શ્રેષ્ઠતાનું પ્રતિપાદન
- •ભગવાન શિવના લિંગ અને સાકાર વિગ્રહની પૂજાનું રહસ્ય અને મહત્ત્વનું વર્ણન
- •મહેશ્વરનું બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને પોતાનું નિષ્કલ અને સકલ સ્વરૂપનો પરિચય આપવાનું અને લિંગપૂજનનું મહત્ત્વ બતાવવું.
- •પાંચ કૃત્યોનું પ્રતિપાદન, પ્રણવ અને પંચાક્ષર-મંત્રની મહત્તા, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ દ્વારા ભગવાન શિવની સ્તુતિ તથા તેમનું અંતર્ધાન થવું.
- •શિવલિંગની સ્થાપના, એનાં લક્ષણો અને પૂજનની વિધિનું વર્ણન તથા શિવપદની પ્રાપ્તિ કરાવનારાં સત્કર્મોનું વિવેચન
- •મોક્ષદાયક પુણ્યક્ષેત્રોનું વર્ણન, કાલવિશેષમાં વિભિન્ન નદીઓમાં સ્નાનના ઉત્તમ ફળનો નિર્દેશ અને તીર્થોમાં પાપ ન કરવાની ચેતવણી.
- •સદાચાર, શૌચાચાર, સ્નાન, ભસ્મધારણ, સંધ્યાવંદન, પ્રણવ-જપ ગાયત્રી-જપ, દાન, ન્યાયપૂર્વક ધનોપાર્જન અને અગ્નિહોત્ર વગેરેની વિધિ તથા મહિમાનું વર્ણન.
- •અગ્નિયજ્ઞ, દેવયજ્ઞ અને બ્રહ્મયજ્ઞ વગેરેનું વર્ણન, ભગવાન શિવ દ્વારા સાતેય વારનું નિર્માણ તથા તેમાં દેવ-આરાધનાથી વિભિન્ન પ્રકારનાં ફળની પ્રાપ્તિનું કથન.
- •દેશ, કાળ, પાત્ર અને દાન અંગે વિચાર
- •પૃથ્વી વગેરેથી નિર્મિત દેવ પ્રતિમાઓની પૂજન-વિધિ, નૈવેદ્યનો વિચાર, પૂજનના વિવિધ ઉપચારોનું ફળ, વિશેષ માસ, વાર, તિથિ અને નક્ષત્રોના યોગમાં પૂજનનું વિશેષ ફળ તથા લિંગનું વૈજ્ઞાનિક સ્વરૂપનું વિવેચન.
- •ષડ્-લિંગ સ્વરૂપ પ્રણવનું માહાત્મ્ય, એનું સૂક્ષ્મરૂપ (ૐકાર) અને સ્થૂલરૂપ (પંચાક્ષર મંત્ર)નું વિવેચન, એના જપની વિધિ અને મહિમા, કાર્ય બ્રહ્મના લોકોથી લઈને કારણ રુદ્રના લોકો સુધીનું વિવેચન કરીને કાલાતીત, પંચાવરણ વિશિષ્ટ શિવલોકના અનિર્વચનીય વૈભવનું નિરૂપણ તથા શિવભક્તોના સત્કારની મહત્તા.
- •બંધન અને મોક્ષનું વિવેચન, શિવપૂજાનો ઉપદેશ, લિંગ વગેરેમાં શિવ-પૂજનનું વિધાન, ભસ્મના સ્વરૂપનું નિરૂપણ અને મહત્ત્વ, શિવ અને ગુરુ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ તથા શિવજી ભસ્મ ધારણ કરે છે તેનું રહસ્ય.
- •પાર્થિવલિંગના નિર્માણની રીતિ તથા વેદ-મંત્રો દ્વારા એના પૂજનની વિસ્તૃત અને સંક્ષિપ્ત વિધિનું વર્ણન.
- •પાર્થિવપૂજાનો મહિમા, શિવનૈવેદ્યભક્ષણ અંગે નિર્ણય અને બિલ્વનું માહાત્મ્ય. (ત્યારપછી ઋષિઓના પૂછવા પર કે કઈ કામનાની પૂર્તિ માટે કેટલાં પાર્થિવલિંગોની પૂજા કરવી જોઈએ, એ વિષયનું વર્ણન કરીને)
- •શિવનામ-જપ તથા ભસ્મ ધારણ કરવાનો મહિમા, ત્રિપુંડના દેવતા અને સ્થાન વગેરેનું પ્રતિપાદન.
- •રુદ્રાક્ષ ધારણનો મહિમા અને એના વિવિધ ભેદોનું વર્ણન
- +રુદ્રસંહિતા, પ્રથમ (સૃષ્ટિ) ખંડ
- •ઋષિઓના પ્રશ્નના ઉત્તરમાં નારદ-બ્રહ્મ સંવાદની અવતારણા કરતાં સૂતજીનો એમને નારદમોહનો પ્રસંગ સંભળાવવો; કામવિજયના ગર્વથી યુક્ત નારદનું શિવ, બ્રહ્મા તથા વિષ્ણુ પાસે જઈને પોતાના તપનો પ્રભાવ જણાવવો.
- •માયાનિર્મિત નગરમાં શીલનિધિની કન્યા પર મોહિત થયેલા નારદજીનું ભગવાન વિષ્ણુ પાસે એમનું રૂપ માગવું, ભગવાનનું પોતાનું રૂપ અને સાથે એમને વાનર-જેવું મુખ આપવું, કન્યા ભગવાનને વરે છે અને કુપિત થયેલા નારદનો શિવગણોને શાપ આપવો.
- •નારદજીએ ભગવાન વિષ્ણુને ક્રોધપૂર્વક વચનો કહ્યાં અને શાપ દીધો; પછી માયા દૂર થઈ જવાથી પશ્ચાત્તાપપૂર્વક ભગવાનના પગે પડ્યા અને શુદ્ધિનો ઉપાય પૂછ્યો તથા ભગવાન વિષ્ણુનું એમને સમજાવવું અને શિવ-માહાત્મ્ય જાણવા માટે બ્રહ્માજી પાસે જવાનો આદેશ અને શિવના ભજનનો ઉપદેશ આપવો
- •નારદજીનું શિવતીર્થોમાં ભ્રમણ, શિવગણોને શાપોદ્ધારની વાત બતાવવી અને બ્રહ્મલોકમાં જઈને બ્રહ્માજીને શિવતત્ત્વ વિશે પ્રશ્ન કરવો
- •મહાપ્રલયકાળમાં કેવળ સદ્-બ્રહ્મની સત્તાનું પ્રતિપાદન, એ નિર્ગુણ નિરાકાર બ્રહ્મથી ઈશ્વરમૂર્તિ (સદાશિવ)નું પ્રાગટ્ય, સદાશિવ દ્વારા સ્વરૂપભૂતા શક્તિ (અંબિકા)નું પ્રગટીકરણ, એ બંને દ્વારા ઉત્તમક્ષેત્ર (કાશી અથવા આનંદવન)નો પ્રાદૂર્ભાવ, શિવના વામ-અંગથી પરમ પુરુષ (વિષ્ણુ)નો આવિર્ભાવ અને એમના સામીપ્યથી પ્રાકૃત તત્ત્વોની ક્રમશઃ ઉત્પત્તિનું વર્ણન
- •ભગવાન વિષ્ણુની નાભિમાંથી કમલનો પ્રાદુર્ભાવ, શિવેચ્છાવશ બ્રહ્માજીનું તેમાંથી પ્રગટ થવું, કમલનાલના ઉદ્-ગમની શોધ કરવામાં અસમર્થ બ્રહ્માજીનું તપ કરવું, શ્રીહરિ એમને દર્શન દે છે, વિવાદગ્રસ્ત બ્રહ્મા વિષ્ણુની વચમાં અગ્નિ-સ્તંભનું પ્રગટ થવું અને એના આરા-ઓવારાનો પત્તો ન ખાવો, બંનેના એમને પ્રણામ કરવા
- •બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને ભગવાન શિવના શબ્દમય શરીરનું દર્શન
- •ઉમાસહિત ભગવાન શિવનું પ્રાગટ્ય એમના દ્વારા સ્વયંના સ્વરૂપનું વિવેચન તથા બ્રહ્મા આદિ ત્રણે દેવતાઓની એક્તાનું પ્રતિપાદન
- •શ્રીહરિને સૃષ્ટિની રક્ષાનો ભાર અને ભોગ-મોક્ષ દાનનો અધિકાર આપીને ભગવાન-શિવનું અંતર્ધાન થવું
- •શિવપૂજાની વિધિ તથા એનું ફળ
- •ભગવાન શિવની શ્રેષ્ઠતા અને એમના પૂજનની અનિવાર્ય આવશ્યકતાનું પ્રતિપાદન
- •શિવપૂજનની સર્વોત્તમ વિધિનું વર્ણન
- •આવાહન
- •અર્ધ્યમંત્ર
- •પુષ્પાંજલિ
- •વિસર્જન
- •વિભિન્ન પુષ્પો, અન્ન તથા જળ-આદિ ધારાઓથી શિવજીની પૂજાનું માહાત્મ્ય
- •સૃષ્ટિનું વર્ણન
- •સ્વયંભુવ મન અને શતરૂપાનાં, ઋષિઓનાં તથા દક્ષકન્યાનાં સંતાનોનું વર્ણન તથા સતી અને શિવની મહત્તાનું પ્રતિવાદન
- •યજ્ઞદત્ત-કુમારને ભગવાન શિવની કૃપાથી કુબેરપદની પ્રાપ્તિ તથા એમની ભગવાન શિવ સાથે મૈત્રી
- •ભગવાન શિવનું કૈલાસ પર્વત પર ગમન તથા સૃષ્ટિ ખંડનો ઉપસંહાર
- +રુદ્રસંહિતા, દ્વિતીય (સતી) ખંડ
- •નારદજીના પ્રશ્નો અને બ્રહ્માજી દ્વારા એમના ઉત્તરો, સદાશિવથી ત્રિદેવોની ઉત્પત્તિ અને બ્રહ્માજીથી દેવતા વગેરેની સૃષ્ટિની પછી એક નારી અને એક પુરુષનું પ્રાગટ્ય
- •કામદેવનાં નામોનો નિર્દેશ, એનો રતિની સાથે વિવાહ તથા કુમારી સંધ્યાનું ચરિત્ર—વસિષ્ઠ મુનિનું ચંદ્રભાગ પર્વત પર એને તપસ્યાની વિધિનું બતાવવું
- •સંધ્યાની તપસ્યા, એના દ્વારા ભગવાન શિવની સ્તુતિ તથા એનાથી સંતુષ્ટ થયેલા શિવનું એને અભીષ્ટ વરદાન આપવું અને મેધાતિથિના યજ્ઞમાં મોકલવી
- •સંધ્યાની આત્માહુતિ, એનું અરુન્ધતીના રૂપે અવતીર્ણ થઈને મુનિવર વસિષ્ઠની સાથે વિવાહ કરવો, બ્રહ્માજીનો રુદ્રના વિવાહ માટે પ્રયત્ન અને ચિંતા તથા ભગવાન વિષ્ણુનું એમને ‘શિવા’ની આરાધના માટે ઉપદેશ આપીને ચિંતામુક્ત કરવા.
- •દક્ષની તપસ્યા અને દેવી શિવાનું એમને વરદાન દેવું
- •બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી દક્ષ દ્વારા મૈથુની સૃષ્ટિનો આરંભ, પોતાના પુત્ર હર્યશ્વો અને શબલાશ્વોને નિવૃત્તિમાર્ગમાં મોકલવાને કારણે દક્ષનો નારદજીને શાપ આપવો
- •દક્ષની સાઠ કન્યાઓનો વિવાહ, દક્ષ અને વીરિણીને ત્યાં દેવી શિવાનો અવતાર, દક્ષ દ્વારા એમની સ્તુતિ અને સતીના સદ્-ગુણો અને ચેષ્ટાઓથી માતાપિતાની પ્રસન્નતા
- •સતીની તપસ્યાથી સંતુષ્ટ દેવતાઓનું કૈલાસમાં જવું, ભગવાન શિવનું સ્તવન કરવું
- •બ્રહ્માજીનો રુદ્રદેવને સતી સાથે વિવાહ કરવાનો અનુરોધ, શ્રીવિષ્ણુ દ્વારા અનુમોદન અને શ્રી રુદ્રદેવની એ માટે સ્વીકૃતિ
- •સતીને શિવ પાસેથી વરદાનની પ્રાપ્તિ તથા ભગવાન શિવ દ્વારા બ્રહ્માજીને દક્ષની પાસે મોકલીને સતીનું વરણ કરવું
- •બ્રહ્માજી પાસેથી દક્ષની અનુમતિ મેળવીને દેવતાઓ અને મુનિઓ સહિત ભગવાન શિવનું દક્ષને ઘેર જવું, દક્ષ દ્વારા સર્વનો સત્કાર તથા સતી અને શિવનો વિવાહ
- •સતી અને શિવ દ્વારા અગ્નિની પરિક્રમા, શ્રીહરિ દ્વારા શિવતત્ત્વનું વર્ણન, શિવનું બ્રહ્માજીને આપેલા વરદાન અનુસાર વેદી પર સદાને માટે અવસ્થાન તથા શિવ અને સતીનું વિદાય થવું અને કૈલાસ પર જવું
- •સતીનો પ્રશ્ન તથા તેના ઉત્તરમાં ભગવાન શિવ દ્વારા જ્ઞાન અને નવધા ભક્તિના સ્વરૂપનું વિવેચન
- •દંડકારણ્યમાં શિવને શ્રીરામ પ્રતિ મસ્તક નમાવતાં જોઈને સતીનો મોહ તથા શિવની આજ્ઞાથી એમના દ્વારા શ્રીરામની પરીક્ષા
- •શ્રીશિવ દ્વારા ગોકુલધામમાં શ્રીવિષ્ણુનો ગોપેશ પદ પર અભિષેક અને એમને પ્રણામ કર્યા તે પ્રસંગ સાંભળીને શ્રીરામનો સતીના મનનો સંદેહ દૂર કરવો, સતીનો શિવ દ્વારા માનસિક ત્યાગ
- •પ્રયાગમાં સમસ્ત મહાત્મા મુનિઓ દ્વારા કરેલા યજ્ઞમાં દક્ષનો ભગવાન શિવને તિરસ્કારપૂર્વક શાપ દેવો તથા નંદી દ્વારા બ્રાહ્મણકુલને શાપ-પ્રદાન, ભગવાન શિવનું નંદીને શાંત કરવા અંગે આશ્વાસન
- •દક્ષ દ્વારા મહાન યજ્ઞનું આયોજન, એમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, દેવતાઓ અને ઋષિઓનું આગમન, દક્ષ દ્વારા સૌનો સત્કાર, યજ્ઞનો આરંભ, દધિચ દ્વારા ભગવાન શિવને બોલાવવાનો અનુરોધ અને દક્ષે વિરોધ કરવાથી શિવભક્તોનું ત્યાંથી નીકળી જવું
- •દક્ષયજ્ઞના સમાચાર જાણીને સતીનો શિવજીને ત્યાં જવાનો અનુરોધ, દક્ષના શિવદ્રોહને જાણીને ભગવાન શિવની આજ્ઞાથી દેવી સતીનું પિતાના યજ્ઞમંડપ તરફ અને શિવગણોની સાથે પ્રસ્થાન
- •યજ્ઞશાળામાં શિવનો ભાગ ન જાતાં સતીનાં રોષપૂર્ણ વચન, દક્ષ દ્વારા શિવ-નિંદાનું શ્રવણ તથા દેવતાઓને ધિક્કાર-ફિટકાર દ્વારા ઠપકો અને સતી દ્વારા પોતાના પ્રાણત્યાગનો નિશ્ચય
- •સતીનું યોગાગ્નિથી પોતાના શરીરને ભસ્મ કરી દેવું, દર્શકોનો હાહાકાર, શિવપાર્ષદોનો પ્રાણત્યાગ તથા દક્ષ પર આક્રમણ, ઋભુઓ દ્વારા એમનું ભાગી જવું તથા દેવતાઓની ચિંતા
- •આકાશવાણી દ્વારા દક્ષની ભર્ત્સના, એમના વિનાશની સૂચના તથા સમસ્ત દેવતાઓને યજ્ઞમંડપમાંથી નીકળી જવાની પ્રેરણા
- •ગણોના મુખથી અને નારદથી પણ સતીના ભસ્મ થઈ જવાની વાત સાંભળીને દક્ષ પર કુપિત થવું અને શિવની જટામાંથી વીરભદ્ર અને મહાકાલીને પ્રગટ કરીને એમને યજ્ઞ-વિધ્વંસ કરવા અને વિરોધીઓને સળગાવી દેવાની આજ્ઞા આપવી
- •પ્રમથગણો સહિત વીરભદ્ર અને મહાકાલીનું દક્ષયજ્ઞ-વિધ્વંશને માટે પ્રસ્થાન, દક્ષ તથા દેવતાઓને અપશુકન અને ઉત્પાતસૂચક લક્ષણોનું દર્શન અને ભય થવો.
- •દક્ષની યજ્ઞ રક્ષા માટે શ્રીવિષ્ણુને પ્રાર્થના, ભગવાનની શિવદ્રોહજનિત સંકટને ટાળવામાં પોતાની અસમર્થતા બતાવતાં દક્ષને સમજાવવું અને સેનાસહિત વીરભદ્રનું આગમન
- •દેવતાઓનું પલાયન થવું, ઇન્દ્ર વગેરેના પૂછવા પર બૃહસ્પતિનું રુદ્રદેવ અજેય હોવાનું કહેવું, વીરભદ્ર દેવતાઓને યુદ્ધ માટે લલકારે છે, શ્રીવિષ્ણુ અને વીરભદ્રની વાતચીત અને વિષ્ણુ વગેરેનું પોતપોતાના લોકમાં જવું અને દક્ષ તથા યજ્ઞનો વિનાશ કરીને વીરભદ્રનું કૈલાસમાં પાછા ફરવું
- •શ્રીવિષ્ણુના પરાજયમાં દધીચ મુનિના શાપને કારણ બનાવતાં દધીચ અને ક્ષુવના વિવાદનો ઇતિહાસ, મૃત્યુંજય-મંત્રના અનુષ્ઠાનથી દધીચની અવધ્યતા અને શ્રીહરિનો ક્ષુવને દધીચીના પરાજય માટે યત્ન કરવાનું આશ્વાસન
- •મૃત્યુંજયનું ધ્યાન
- •શ્રીવિષ્ણુ અને દેવતાઓથી અપરાજિત દધીચનો એમને માટે શાપ અને ક્ષુવ પર અનુગ્રહ
- •દેવતાઓ સહિત બ્રહ્માનું વિષ્ણુલોકમાં જઈને પોતાના દુઃખનું નિવેદન કરવું, શ્રીવિષ્ણુ દ્વારા એમને શિવની ક્ષમા માગવાની અનુમતિ આપવી અને એમને સાથે લઈને કૈલાસ પર જવું તથા ભગવાન શિવને મળવું
- •દેવતાઓ દ્વારા ભગવાન શિવની સ્તુતિ, ભગવાન શિવનું દેવતા વગેરેનાં અંગોનું ઠીક થવું અને દક્ષના જીવિત હોવાનું વરદાન આપવું, શ્રીહરિ વગેરેની સાથે યજ્ઞમંડપમાં પધારીને શિવજી દ્વારા દક્ષનું જીવિત થવું તથા દક્ષ અને વિષ્ણુ વગેરે દ્વારા એમની સ્તુતિ
- •ભગવાન શિવની દક્ષને પોતાની ભક્તવત્સલતા, જ્ઞાની ભક્તની શ્રેષ્ઠતા અને ત્રણે દેવોની એકતા બતાવવી, દક્ષે પોતાનો યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો, સર્વ દેવતા વગેરે પોતપોતાને સ્થાને ગયા, અને સતીખંડનો ઉપસંહાર અને માહાત્મ્ય કથન.
- +રુદ્રસંહિતા, તૃતીય (પાર્વતી) ખંડ
- •હિમાલયનાં સ્થાવર-જંગમ દ્વિવિધ સ્વરૂપ અને દિવ્યત્વનું વર્ણન, મેનાની સાથે એમનો વિવાહ તથા મેના વગેરેને પૂર્વજન્મમાં પ્રાપ્ત થયેલ સનકાદિનો શાપ અને વરદાનનું કથન
- •દેવતાઓનું હિમાલય પાસે જવું, એમનાથી સત્કૃત થઈને એમને ઉમા આરાધનની વિધિ બતાવીને સ્વયં પણ એક સુંદર સ્થાનમાં જઈને એમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા
- •ઉમાદેવીનું દિવ્યરૂપે દેવતાઓને દર્શન દેવું, દેવતાઓનાં એમના અભપ્રિાયનું નિવેદન કરવું અને દેવીએ અવતાર લેવાની સ્વીકૃતિ આપીને દેવતાઓને આશ્વાસન આપવું
- •મેનાને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપીને શિવાદેવીનું એમને ઇચ્છિત વરદાનથી સંતોષ આપવો અને મેનાથી મૈનાકનો જન્મ
- •દેવી ઉમાનું હિમવાનના હૃદય તથા મેનાના ગર્ભમાં આવવું, ગર્ભસ્થા દેવીનું દેવતાઓ દ્વારા સ્તવન, એમનો દિવ્યરૂપે પ્રાદુર્ભાવ, માતા મેના સાથે વાતચીત તથા નવજાત કન્યાના રૂપે પરિવર્તિત થઈ જવું
- •પાર્વતીનું નામકરણ અને વિદ્યાધ્યયન, નારદનું હિમવાનને ત્યાં જવું, પાર્વતીનો હાથ જાઈ ભાવિ ફળ બતાવવું, ચિંતિત થયેલા હિમવાનને આશ્વાસન આપીને પાર્વતીનો વિવાહ શિવજી સાથે કરવા કહેવું અને એમના સંદેહનું નિવારણ કરવું
- •મેના અને હિમાલયની વાતચીત, પાર્વતી તથા હિમવાનનાં સ્વપ્ન તથા ભગવાન શિવથી ‘મંગલ’ ગ્રહની ઉત્પત્તિનો પ્રસંગ
- •ભગવાન શિવનું ગંગાવતરણ તીર્થમાં તપસ્યા માટે આવવું, હિમવાન દ્વારા એમનું સ્વાગત, પૂજન અને સ્તવન તથા ભગવાન શિવની આજ્ઞા અનુસાર એમના એ સ્થાન પર બીજાઓને ન જવા દેવાની વ્યવસ્થા કરવી
- •હિમવાનનો પાર્વતીને શિવની સેવામાં રાખવા માટે એમની પાસે આજ્ઞા માંગવી અને શિવે કારણ બતાવતાં એ પ્રસ્તાવનો અસ્વિકાર કરવો
- •પાર્વતી અને શિવનો દાર્શનિક સંવાદ, શિવની પાર્વતીને પોતાની સેવામાં રહેવા આજ્ઞા આપવી અને પાર્વતી દ્વારા ભગવાન શિવની પ્રતિદિન સેવા
- •તારકાસુરના સતાવેલા દેવતાઓ દ્વારા બ્રહ્માજીને પોતાની કષ્ટકથા સંભળાવવી, બ્રહ્માજીનો એમને પાર્વતીની સાથે શિવનો વિવાહ થાય તે માટે ઉદ્યોગ કરવાનો આદેશ આપવો, બ્રહ્માજીના સમજાવવાથી તારકાસુરનું સ્વર્ગ છોડવું અને દેવતાઓનું ત્યાં રહીને લક્ષ્યસિદ્ધિ માટે પ્રયત્નશીલ થવું
- •ઇન્દ્ર દ્વારા કામનું સ્મરણ, એની સાથે એમની વાતચીત તથા એમના કહેવાથી કામે શિવજીને મોહ પમાડવા માટે કરેલું પ્રસ્થાન
- •રુદ્રના નેત્રાગ્નિથી કામનું ભસ્મ થવું, રતિનો વિલાપ, દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી શિવના કામને દ્વાપરમાં પ્રદ્યુમ્નરૂપે નૂતન શરીરની પ્રાપ્તિ માટે વરદાન આપવું અને રતિનું શંબર-નગરમાં જવું
- •બ્રહ્માજીની શિવના ક્રોધ-અગ્નિને વડવાનલની સંજ્ઞા આપીને સમુદ્રમાં સ્થાપના કરીને સંસારનો ભય દૂર કરવો, શિવના વિરહથી પાર્વતીનો શોક તથા નારદજી દ્વારા એમને તપસ્યા માટે ઉપદેશપૂર્વક પંચાક્ષર-મંત્રની પ્રાપ્તિ
- •શ્રીશિવની આરાધના માટે પાર્વતીજીની દુષ્કર તપસ્યા
- •પાર્વતીની તપસ્યા બાબતે દૃઢતા, પ્રથમ કરતાં પણ વધારે એમનું ઉગ્ર તપ, એથી ત્રિલોકીનું સંતપ્ત થવું અને સમસ્ત દેવતાઓની સાથે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ ભગવાનનું શિવને સ્થાને જવું
- •દેવતાઓનો ભગવાન શિવને પાર્વતી સાથે વિવાહ કરવાનો અનુરોધ, ભગવાને વિવાહના દોષો બતાવીને, અસ્વીકાર કર્યો, અને પુનઃ પ્રાર્થના કરવાથી સ્વીકાર કરી લેવો
- •ભગવાન શિવની આજ્ઞાથી સપ્તર્ષિઓનું પાર્વતીના આશ્રમે જઈને શિવવિષયક અનુરાગની પરીક્ષા કરવી અને ભગવાનને બધો વૃત્તાંત બનાવી સ્વર્ગ તરફ જવું
- •ભગવાન શંકરનું જટિલ તપસ્વી બ્રાહ્મણના રૂપમાં પાર્વતીના આશ્રમે જવું, એમનાથી સત્કૃત થયા પછી એમની તપસ્યાનું કારણ પૂછવું અને પાર્વતીજી દ્વારા પોતાની સખી વિજયા દ્વારા સર્વ કાંઈ સંભળાવવું.
- •પાર્વતીની વાત સાંભળીને જટાધારી બ્રાહ્મણ શિવની નિંદા કરતાં કરતાં એમના તરફથી મન પાછું વાળવાનો આદેશ આપવો
- •પાર્વતી દ્વારા શિવની મહત્તાનું પ્રતિપાદન, રોષપૂર્વક જટિલ બ્રાહ્મણને ફટકારવો, સખી દ્વારા પુનઃ બોલવાથી રોકવું તથા ભગવાનનું એમને પ્રત્યક્ષ દર્શન થવું અને સાથે ચાલવાને માટે કહેવું
- •શિવ અને પાર્વતીની વાતચીત, શિવનો પાર્વતીના અનુરોધનો સ્વીકાર કરવો
- •પાર્વતીનો પિતાના ઘરમાં સત્કાર, મહાદેવજીની નટલીલાનો ચમત્કાર, એમની મેના વગેરે પાસે પાર્વતીની યાચના અને માતાપિતાની અસ્વીકૃતિ હોવાથી અંતર્ધાન થઈ જવું
- •દેવતાઓના અનુરોધથી વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણના વેશમાં શિવજીનું હિમવાનને ઘેર જવું અને શિવની નિંદા કરીને પાર્વતીનું લગ્ન એમની સાથે ન કરવાનું કહેવું
- •મેનાનો કોપભવનમાં પ્રવેશ, ભગવાન શિવ દ્વારા હિમવાનની પાસે સપ્તર્ષિઓનું જવું તથા હિમવાન દ્વારા એમનો સત્કાર, સપ્તર્ષિ તથા અરુન્ધતીનું અને મહર્ષિ વસિષ્ઠનો મેના તથા હિમવાનને સમજાવવાનો પ્રયત્ન અને પાર્વતીનો વિવાહ ભગવાન શિવ સાથે કરવા માટે કહેવું
- •સપ્તર્ષિઓ દ્વારા સમજાવવાથી તથા મેરુ વગેરેના કહેવાથી પત્નિ સહિત હિમવાન દ્વારા શિવની સાથે પોતાની પુત્રીનું લગ્ન કરવાનો નિશ્ચય કરવો તથા સપ્તર્ષિઓનું શિવ પાસે જઈને એમને સર્વ વાતો જણાવીને પોતાના ધામમાં જવું
- •હિમવાન ભગવાન શિવને લગ્ન-પત્રિકા મોકલે છે, વિવાહ-લગ્ન માટે જરૂરી સામાન ભેગો કરવો, મંગલાચારનો આરંભ કરવો, એમનું નિમંત્રણ મેળવીને પર્વતો અને નદીઓનું દિવ્યરૂપમાં આગમન, નગરની સજાવટ અને વિશ્વકર્મા દ્વારા દિવ્ય-મંડપ અને દેવતાઓના નિવાસને માટે દિવ્ય-લોકોનું નિર્માણ કરાવવું
- •ભગવાન શિવ દ્વારા, નારદજી દ્વારા સર્વ દેવતાઓને આમંત્રણ-નિમંત્રણ પાઠવવું, સર્વનું આગમન, શિવનો મંગલાચાર અને ગ્રહપૂજન વગેરે કરીને કૈલાસથી બહાર પ્રસ્થાન કરવું
- •ભગવાન શિવનું જાન લઈને હિમાલયપુરી તરફ પ્રસ્થાન
- •હિમવાન દ્વારા જાનનું સામૈયું તથા સર્વને અભિનંદન અને વંદન, મેના દ્વારા નારદજીને બોલાવવા અને જાનૈયાનો પરિચય પ્રાપ્ત કરવો તથા શિવ અને એમના ગણોને જાઈ ભયથી મૂર્ચ્છિત થઈ જવું
- •મેનાનો વિલાપ, શિવની સાથે કન્યાનું લગ્ન ન કરવાની હઠ, દેવતાઓ તથા શ્રીવિષ્ણુ એમને સમજાવે છે તથા એમનું સુંદર રૂપ ધારણ કર્યાથી જ શિવને કન્યાદાન કરવાનો વિચાર પ્રગટ કરવો
- •ભગવાન શિવનું પોતાનું પરમ સુંદર દિવ્યરૂપ પ્રગટ કરવું, મેનાની પ્રસન્નતા અને ક્ષમા-પ્રાર્થના તથા પુરવાસિની સ્ત્રીઓને શિવરૂપનું દર્શન થવું તથા જન્મ અને જીવનને સફળ માનવાં
- •(શિવને પોંકવા)
- •મેના દ્વારા ભગવાન શિવનું નિરીક્ષણ, એમના રૂપને જોઈને સંતોષનો અનુભવ, અન્યાન્ય યુવતીઓ દ્વારા વરની પ્રશંસા, પાર્વતીનું અંબિકાપૂજન માટે બહાર જવું તથા દેવતાઓ અને ભગવાન શિવનું એમનું સુંદર રૂપ જોઈને પ્રસન્ન થવું
- •વરપક્ષનાં આભૂષણોથી વિભૂષિત શિવાની નીરાજના, કન્યાદાનના સમયે બધા દેવતાઓનું હિમાચલના ઘરના આંગણામાં બિરાજવું અને વરવધૂ દ્વારા એકબીજાનું પૂજન
- •શિવ-પાર્વતીના વિવાહનો આરંભ, હિમાલય દ્વારા શિવના ગોત્ર અંગે પ્રશ્ન થવાથી નારદજી દ્વારા ઉત્તર, હિમાલયનું કન્યાદાન કરવું અને શિવને દહેજ આપવું તથા શિવાનો અભિષેક
- •શિવના વિવાહનો ઉપસંહાર, એમના દ્વારા દક્ષિણા-વિતરણ, વરવધૂનું કુળદેવતાના પૂજન માટે જવું અને વાસભવનમાં જવું, ત્યાં સ્ત્રીઓ દ્વારા એમની પાસે લોકાચારનું પાલન કરાવવું, રતિની પ્રાર્થનાથી શિવ દ્વારા કામને જીવનદાન અને વરદાન આપવું, વરવધૂનું એકબીજાને મિષ્ટાનભોજન કરાવવું અને શિવનું જાનીવાસે પરત આવવું
- •રાત્રે પરમ સુંદર રીતે સજાવેલા વાસગૃહમાં શયન કરીને પ્રાતઃકાલ ભગવાન શિવનું જાનીવાસમાં આગમન
- •ચતુર્થીકર્મ, જાન ઘણા દિવસ રહી, સપ્તર્ષિઓએ સમજાવ્યું ત્યારે હિમાલય જાનને વિદાય આપવા રાજી થયા, મેના શિવને પોતાની કન્યા સોંપે છે અને જાન નું પુરી બહાર જઈને રોકાઈ જવું
- •મેનાની ઇચ્છા અનુસાર એક બ્રાહ્મણ પત્નિનો પાર્વતીને પતિવ્રત ધર્મનો ઉપદેશ દેવો
- •શિવ-પાર્વતીની તથા એમની જાનની વિદાય, ભગવાન શિવનું સમસ્ત દેવતાઓને વિદાય કરીને કૈલાસ પર રહેવું અને પાર્વતી-ખંડના શ્રવણનું માહાત્મ્ય.
- +રુદ્રસંહિતા, ચતુર્થ (કુમાર) ખંડ
- •દેવતાઓ દ્વારા સ્કન્દને શિવ-પાર્વતી પાસે આણવો, એમનો લાડ-પ્યાર, દેવોની માંગણી હોવાથી શિવજીનું એનું તારક-વધ માટે સ્વામી કાર્તિકનું પ્રદાન, કુમારની અધ્યક્ષતામાં દેવસેનાનું પ્રસ્થાન, મહીસાગર સંગમ પર તારકાસુરનું આવવું, અને બંને સેનાઓમાં અથડામણ, વીરભદ્રનો તારકાસુર સાથે ઘોર-સંગ્રામ, પુનઃ શ્રીહરિ અને તારકનું ભયાનક યુદ્ધ
- •બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી કુમારનું યુદ્ધ માટે જવું, તારકની સાથે એમનો ભીષણ-સંગ્રામ અને એમના દ્વારા તારકનો વધ, ત્યાર પછી દેવતાઓ દ્વારા કુમારને અભિનંદન અને સ્તવન, કુમારનું એમને વરદાન આપીને કૈલાસ પર જઈને શિવ-પાર્વતી પાસે તેમનો નિવાસ
- •શિવાએ પોતાના મેલથી ગણેશને ઉત્પન્ન કરીને દ્વારપાલ-પદ પર નિયુક્ત કર્યા, ગણેશ દ્વારા શિવજીને રોકવાથી એમનો શિવગણો સાથે ભયંકર સંગ્રામ, શિવજી દ્વારા ગણેશનો શિરચ્છેદ, કુપિત થયેલાં શિવા શક્તિઓને ઉત્પન્ન કરે છે અને એમના દ્વારા પ્રલયનું સર્જન, દેવતાઓ અને ઋષિઓના સ્તવન દ્વારા પાર્વતીને પ્રસન્ન કરવાં, એમના દ્વારા પુત્રને જીવિત કરવાની વાત કહેવા પર શિવજીની આજ્ઞા અનુસાર હાથીનું માથું લવાયું અને એને ગણેશજીના ધડ સાથે જોડીને એમને જીવિત કરવા
- •પાર્વતી દ્વારા ગણેશજીને વરદાન, દેવો દ્વારા એમને અગ્રપૂજ્ય મનાયા, શિવજી દ્વારા ગણેશને સર્વાધ્યક્ષપદ પ્રદાન અને ગણેશ-ચતુર્થીવ્રતનું વર્ણન, તે પછી સર્વ દેવોએ એમની સ્તુતિ કરી અને હર્ષપૂર્વક સૌનું પોતપોતાને સ્થાને પરત જવું
- •સ્વામિકાર્તિક અને ગણેશની બાળ-લીલા, બંનેનો પરસ્પર વિવાહ બાબત વિવાદ, શિવજી દ્વારા પૃથ્વી-પરિક્રમાનો આદેશ, કાર્તિકેયનું પ્રસ્થાન, ગણેશે માતા-પિતાની પરિક્રમા કરીને એમની પાસે પૃથ્વી-પરિક્રમા કરી હોવાનું સ્વીકૃત કરાવવું, વિશ્વરૂપની સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ નામની બંને કન્યાઓનો વિવાહ ગણેશ સાથે અને એમનાથી ક્ષેમ અને લાભ એમ બે પુત્રોની ઉત્પત્તિ, કુમારનું પૃથ્વી પરિક્રમા કરીને પરત આવવું અને ક્ષુબ્ધ થઈને તેમનું ક્રૌંચપર્વત પર ચાલ્યા જવું, કુમારખંડના શ્રવણનો મહિમા
- +રુદ્રસંહિતા, પંચમ (યુદ્ધ) ખંડ
- •તારકપુત્ર તારકાક્ષ, વિદ્યુન્માલી અને કમલાક્ષની તપસ્યા, બ્રહ્મા દ્વારા એમને વરદાન પ્રદાન, મયદ્વારા એમને માટે ત્રણ પુરોનું નિર્માણ અને એમની સજાવટ-શોભાનું વર્ણન
- •તારક-પુત્રોના પ્રભાવથી સંતપ્ત થયેલા દેવોનું બ્રહ્માની પાસે કરુણ પુકાર, બ્રહ્માનું એ સૌલોકોને શિવની પાસે મોકલવા, શિવની આજ્ઞાથી દેવોનું વિષ્ણુને શરણે જવું અને વિષ્ણુ દ્વારા એ દૈત્યો મોહિત થયા અને એમને આચાર-ભ્રષ્ટ કરવા
- •દેવોનું શિવજી પાસે જવું, સ્તવન કરવું, શિવજી ત્રિપુરવધ માટે તૈયાર ન થયા, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને સમજાવવું વિષ્ણુ દ્વારા નિર્દિષ્ટ શિવમંત્રનો દેવો દ્વારા તથા વિષ્ણુ દ્વારા જપ, શિવજીની પ્રસન્નતા અને એમને માટે વિશ્વકર્મા દ્વારા સર્વદેવમય રથનું નિર્માણ
- •સર્વદેવમય રથનું વર્ણન, શિવજીનું એ રથ પર ચઢીને યુદ્ધને માટે પ્રસ્થાન, એમનું પશુપતિ નામ પડવાનું કારણ, શિવજી દ્વારા ગણેશ-પૂજન, મયદાનવનું ત્રિપુરથી જીવિત બચી જવું
- •દેવોના સ્તવનથી શિવજીનો કોપ શાંત થયો, અને શિવજી એમને વરદાન આપે છે, મય દાનવનું શિવજી પાસે આવવું અને એમની પાસે વરદાન—યાચના કરવી, શિવજી પાસેથી વરદાન પામીને મયનું વિતલલોકમાં જતાં રહેવું
- •દંભની તપસ્યા અને વિષ્ણુ દ્વારા એને પુત્ર-પ્રાપ્તિનું વરદાન, શંખચૂડનો જન્મ અને તપ તથા એને વરદાનની પ્રાપ્તિ, બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી એનું પુષ્કરમાં તુલસી પાસે આવવું અને એની સાથે વાર્તાલાપ, બ્રહ્માનું પુનઃ તથા પ્રાગટ્ય, બંનેને આશીર્વાદ આપવા, શંખચૂડનું ગાંધર્વ-વિધિથી તુલસીનું પાણિગ્રહણ.
- •અસુર રાજ્ય પર શંખચૂડનો અભિષેક અને એના દ્વારા દેવોના અધિકારો છીનવાઈ જવા, દેવોનું બ્રહ્માના શરણમાં જવું, બ્રહ્માનું એમને સાથે લઈને વિષ્ણુ પાસે જવું, વિષ્ણુ દ્વારા શંખચૂડના જન્મનારહસ્યનું ઉદ્ઘાટન અને પછી બધાંનું શિવ પાસે જવું અને શિવસભામાં એની ઝાંકી તથા પોતાનો અભપ્રિાય પ્રગટ કરવો.
- •દેવતાઓનું રુદ્ર પાસે જઈ પોતાના દુઃખનું નિવેદન કરવું, રુદ્ર દ્વારા એમને આશ્વાસન અને ચિત્રરથને શંખચૂડ પાસે મોકલવો, ચિત્રરથનું પાછું આવવું, રુદ્રના ગણો, પુત્રો અને ભદ્રકાલીસહિત યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન, પેલી બાજુ શંખચૂડનું સેનાસહિત પુષ્પભદ્રાના તટ પર પડાવ અને દાનવરાજના દૂત અને શિવની વાતચીત
- •દેવતાઓ અને દાનવોનું યુદ્ધ, શંખચૂડ સાથે વીરભદ્રનો સંગ્રામ, પુનઃ એની સાથે ભદ્રકાળીનું ભયંકર યુદ્ધ અને આકાશવાણી સાંભળીને નિવૃત્ત થવું, શિવજીનું શંખચૂડ સાથે યુદ્ધ અને આકાશવાણી સાંભળીને યુદ્ધમાંથી નિવૃત્ત થવું અને વિષ્ણુને પ્રેરિત કરવા, વિષ્ણુ દ્વારા કવચ અને તુલસીના શીલનું અપહરણ, પછી રુદ્રના હાથે ત્રિશૂળ દ્વારા શંખચૂડનો વધ, શંખની ઉત્પત્તિનું કથન
- •વિષ્ણુ દ્વારા તુલસીના શીલ-હરણનું વર્ણન, કુપિત થયેલી તુલસી દ્વારા વિષ્ણુને શાપ, શંભુ દ્વારા તુલસી અને શાલગ્રામ-શિલાના માહાત્મ્યનું વર્ણન.
- •ઉમા દ્વારા શંભુનાં નેત્ર ઢંકાઈ જવાથી અંધકારમાં શંભુના પરસેવાથી અંધકાસુરની ઉત્પત્તિ, હિરણ્યાક્ષની પુત્રપ્રાપ્તિ અર્થે તપસ્યા અને શિવનું એને પુત્રરૂપે અંધકનું આપવું, હિરણ્યાક્ષ ત્રિલોકીને જીતીને પૃથ્વીને રસાતલમાં લઈ જાય છે અને વરાહરૂપ ધારી વિષ્ણુ દ્વારા એનો વધ.
- •હિરણ્યકશિપુની તપસ્યા અને બ્રહ્માજી પાસેથી વરદાન મેળવીને એનો અત્યાચાર, નૃસિંહ દ્વારા એનો વધ અને પ્રહ્લાદને રાજ્યપ્રાપ્તિ.
- •ભાઈઓના ઠપકાથી અંધકનું તપ કરવું અને વરદાન મેળવીને ત્રિલોકીને જીતીને સ્વેચ્છાચારમાં પ્રવૃત્ત થવું, એના મંત્રીઓ દ્વારા શિવ-પરિવારનું વર્ણન, પાર્વતીના સૌંદર્ય પર મોહિત થઈને અંધકનું ત્યાં જવું અને નંદીશ્વર સાથે યુદ્ધ, અંધકના પ્રહારથી નંદીશ્વરની મૂર્ચ્છા, પાર્વતીના આહ્વાનથી દેવીઓનું પ્રગટ થઈને યુદ્ધ કરવું, શિવનું આગમન અને યુદ્ધ, શિવજી દ્વારા શુક્રાચાર્યનું ગળાઈ જવું, શિવની પ્રેરણાથી વિષ્ણુનું કાલીરૂપ ધારણ કરીને દાનવોના રક્તનું પાન કરવું, શિવે અંધકને પોતાના ત્રિશૂળમાં પરોવ્યો અને યુદ્ધની સમાપ્તિ
- •નન્દીશ્વર દ્વારા શુક્રાચાર્યનું અપહરણ અને શિવ દ્વારા એમને ગળી જવું, સો વર્ષ બાદ શુક્રનું શિવલિંગને રસ્તે બહાર આવવું, શિવ દ્વારા એમનું નામ ‘શુક્ર’ પાડવામાં આવ્યું, શુક્ર દ્વારા જપેલા મૃત્યુંજય-મંત્ર અને શિવઅષ્ટોત્તરશતનામ-સ્તોત્રનું વર્ણન, શિવ દ્વારા અંધકને વરદાન મળવું.
- •શુક્રાચાર્યની ઘોર તપસ્યા, શિવજીને પોતાનું ચિત્તરત્ન અર્પણ કરવું તથા અષ્ટમૂર્ત્યષ્ટક-સ્તોત્ર દ્વારા એમનું સ્તવન કરવું, શિવજીનું પ્રસન્ન થવું અને એમને મૃતસંજીવની વિદ્યા તથા અન્યાન્ય વરદાન આપવાં
- •બાણાસુરની તપસ્યા, શિવદ્વારા વરદાન પ્રાપ્તિ, શિવગણો અને પુત્રોસહિત એનો નગરમાં નિવાસ, બાણની પુત્રી ઉષાને સ્વપ્ન-સમયમાં અનિરુદ્ધ સાથેનું મિલન, ચિત્રલેખા દ્વારા અનિરુદ્ધનું દ્વારકાથી અપહરણ, બાણનું અનિરુદ્ધને નાગપાશમાં બંધન, દુર્ગાના સ્તવનથી અનિરુદ્ધનું બંધનમુક્ત થવું, નારદ દ્વારા સમાચાર મેળવીને શ્રીકૃષ્ણની શોણિતપુર પર ચઢાઈ, શિવની સાથે એમનું ઘોર યુદ્ધ. શિવની આજ્ઞાથી શ્રીકૃષ્ણનું એમને જૃંભણાસ્ત્રથી મોહિત કરીને બાણની સેનાનો સંહાર કરવો
- •શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા બાણની ભુજાઓનું છેદાઈ જવું, માથું કાપવા માટે તૈયાર થયેલા શ્રીકૃષ્ણને શિવજી રોકે છે, અને એમને સમજાવે છે, શ્રીકૃષ્ણનું પરિવાર સહિત દ્વારકા પરત જવું, બાણ તાંડવનૃત્ય દ્વારા શિવને પ્રસન્ન કરે છે, શિવ દ્વારા એને અન્યાન્ય વરદાનોની સાથે મહાકાલત્વની પ્રાપ્તિ.
- •ગજાસુરની તપસ્યા, વરદાન-પ્રાપ્તિ અને એનો અત્યાચાર, શિવ દ્વારા એનો વધ, એની પ્રાર્થનાથી શિવનું એના ચર્મનું ધારણ કરવું અને ‘કૃત્તિવાસા’ નામથી વિખ્યાત થવું તથા કૃત્તિવાલેશ્વર-લિંગની સ્થાપના કરવી.
- •દુન્દુભિનિર્હાર્દ નામના દૈત્યનું વાઘરૂપે શિવ-ભક્ત પર આક્રમણ કરવાનો વિચાર અને શિવ દ્વારા એનો વધ
- •વિદલ અને ઉત્પલ નામના દૈત્યોનું પાર્વતી પર મોહિત થવું અને પાર્વતીના કન્દુક-પ્રહાર દ્વારા એમને મરણને શરણ પહોંચાડવા, કન્દુકેશ્વરની સ્થાપના અને એનો મહિમા (કન્દુક=બોલ, દડો.)
- +શતરુદ્રસંહિતા
- •શિવજીના સદ્યોજાત, વામદેવ, તત્પુરુષ, અઘોર અને ઈશાન નામના પાંચ અવતારોનું વર્ણન
- •શિવજીની અષ્ટમૂર્તિઓનું તથા અર્ધનારીનરરૂપનું સવિસ્તર વર્ણન
- •વારાહ કલ્પમાં થનાર શિવજીના પ્રથમ અવતારથી લઈને નવમ ઋષભ અવતાર સુધીનું વર્ણન
- •શિવજી દ્વારા દશમાથી લઈને અઠ્ઠાવીશમા યોગેશ્વર-અવતારોનું વર્ણન
- •નંદીશ્વરાવતારનું વર્ણન
- •નંદીશ્વરનો જન્મ, વરદાન પ્રાપ્તિ, અભિષેક અને વિવાહનું વર્ણન
- •કાલભૈરવનું માહાત્મ્ય, વૈશ્વાનરની તપસ્યા અને શિવજીનું પ્રસન્ન થઈને એમની પત્નિ શુચિષ્મતીના ગર્ભથી એમના પુત્રરૂપે પ્રગટ થવું અને એમને વરદાન આપવું
- •શિવજીનું શુચિષ્મતીના ગર્ભથી પ્રાગટ્ય બ્રહ્મા દ્વારા બાળકના સંસ્કાર કરાવી ‘ગૃહપતિ’ નામ રાખવું, નારદજી દ્વારા એનું ભવિષ્ય-કથન, પિતાની આજ્ઞાથી ગૃહપિતનું કાશીમાં જઈને તપ કરવું, ઇન્દ્રનું વરદાન આપવા માટે પ્રગટ થવું, ગૃહપતિની એની અસ્વીકૃતિ, ઠોકર મારવી, શિવજીનું પ્રગટ થઈ જવું અને એમને વરદાન આપીને દિગ્પાલપદ પ્રદાન કરવું તથા અગ્નિ-ઇશ્વરલિંગ અને અગ્નિનું માહાત્મ્ય
- •શિવજીના મહાકાલ વગેરે દસ અવતારોનું તથા એકાદશ રુદ્ર-અવતારોનું વર્ણન
- •શિવજીનાં ‘દુર્વાસા-અવતાર’ અને હનુમદ્-અવતારનું વર્ણન
- •શિવજીના પિપ્પલાદ-અવતારના પ્રસંગમાં દેવતાઓની દધીચિ-મુનિ પાસેથી અસ્થિ-યાચના, દધીચિનો શરીરત્યાગ, વજ્રનિર્માણ તથા તે દ્વારા વૃત્રાસુરનો વધ, સુચર્ચાનો દેવતાઓને શાપ, પિપ્પલાદનો જન્મ અને એમનો વિસ્તૃત વૃત્તાંત
- •ભગવાન શિવની દ્વિજેશ્વરાવતારની કથા—રાજા ભદ્રાયુ તથા રાણી કીર્તિમાલિનીની ધાર્મિક દૃઢતાની પરીક્ષા
- •ભગવાન શિવનો યતિનાથ અને હંસ નામનો અવતાર
- •ભગવાન શિવના કૃષ્ણદર્શન નામના અવતારની કથા
- •ભગવાન શિવના અવધૂતેશ્વરાવતારની કથા અને એના મહિમાનું વર્ણન
- •ભગવાન શિવના ભિક્ષુવર્ય-અવતારની કથા, રાજકુમાર અને દ્વિજકુમાર પર કૃપા
- •શિવના સુરેશ્વરાવતારની કથા, ઉપમન્યુની તપસ્યા અને એમને ઉત્તમ વરદાનની પ્રાપ્તિ
- •શિવજીના કિરાત-અવતારના પ્રસંગમાં શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા દ્વૈતવનમાં દુર્વાસાના શાપથી પાંડવોની રક્ષા, વ્યાસજીની અર્જુનને શક્રવિદ્યા અને પાર્થિવ પૂજનની વિધિ બતાવીને તપને માટે સંમતિ આપવી, અર્જુનનું ઇન્દ્રકીલ પર્વત પર તપ, ઇન્દ્રનું આગમન અને અર્જુનને વરદાન, અર્જુનનું શિવજીના ઉદ્દેશ્યથી પુનઃ તપમાં પ્રવૃત્ત થવું.
- •કિરાત અવતારના પ્રસંગમાં મૂક નામના દૈત્યે શૂકરરૂપે અર્જુન પાસે આવવું, શિવજીનું કિરાતવેશે પ્રગટ થવું અર્જુન તથા કિરાત વેશધારી શિવદ્વારા એ દૈત્યનો વધ.
- •અર્જુન અને શિવદૂતનો વાર્તાલાપ, કિરાત વેશધારી શિવજીની સાથે અર્જુનનું યુદ્ધ, ઓળખવા પર અર્જુન દ્વારા શિવ-સ્તુતિ, શિવજીનું અર્જુનને વરદાન આપીને અંતર્ધાન થવું, અર્જુનનું આશ્રમમાં પાછા ફરવું અને ભાઈઓને મળવું, શ્રીકૃષ્ણનું અર્જુનને મળવા ત્યાં પધારવું.
- •શિવજીના દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગાવતારોનું સવિસ્તર વર્ણન
- +કોટિરુદ્રસંહિતા
- •દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ તથા એમનાં ઉપલિંગોનું વર્ણન અને એમનાં દર્શન-પૂજનનો મહિમા.
- •કાશી વગેરે વિભિન્ન લિંગોનું વર્ણન તથા અત્રીશ્વરની ઉત્પત્તિના પ્રસંગમાં ગંગા અને શિવની અત્રિના તપોવનમાં નિત્ય નિવાસ કરવાની કથા.
- •ઋષિકા પર ભગવાન શિવની કૃપા એક અસુરથી એના ધર્મની રક્ષા કરીને એના આશ્રમમાં ‘નન્દિકેશ’ નામે નિવાસ કરવો અને વર્ષમાં એક દિવસ ગંગાનું પણ ત્યાં આવવું.
- •પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ સોમનાથના પ્રાદુર્ભાવની કથા અને એનો મહિમા
- •મલ્લિકાર્જુન અને મહાકાલનામનાં જ્યોતિર્લિંગના આવિર્ભાવની કથા તથા એમનો મહિમા
- •મહાકાલના માહાત્મ્યના પ્રસંગમાં શિવભક્ત રાજા ચંદ્રસેન તથા ગોપ-બાળક શ્રીકરની કથા
- •વિન્ધ્યની તપસ્યા, ઓંકારમાં પરમેશ્વરલિંગનો પ્રાદુર્ભાવ અને એના મહિમાનું વર્ણન
- •કેદારેશ્વર તથા ભીમશંકર નામનાં જ્યોતિર્લિંગોના આવિર્ભાવની કથા તથા એમના માહાત્મ્યનું વર્ણન.
- •વિશ્વેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ અને એમના મહિમાના પ્રસંગમાં પંચક્રોશીની મહત્તાનું પ્રતિપદન
- •વારાણસી તથા વિશ્વેશ્વરનું માહાત્મ્ય
- •ત્ર્યમ્બક જ્યોતિર્લિંગના પ્રસંગમાં ગૌતમ દ્વારા થયેલા પરોપકારની કથા, એમના તપના પ્રભાવથી અક્ષય જલ પ્રાપ્ત કરીને ઋષિઓની અનાવૃષ્ટિના કષ્ટથી રક્ષા કરવી; ઋષિઓનું છલપૂર્વક એમને ગોહત્યામાં ફસાવીને આશ્રમથી કાઢી મૂકવા અને શુદ્ધિનો ઉપાય બતાવવો.
- •પત્નિસહિત ગૌતમની આરાધનાથી સંતુષ્ટ થઈ ભગવાન શિવે એમને દર્શન આપ્યાં, ગંગાને ત્યાં સ્થાપિત કરીને સ્વયં શિવ પણ ત્યાં સ્થિર થઈ ગયા, દેવતાઓનું જ્યારે બૃહસ્પતિ સિંહ રાશિ પર આવે, ત્યાં આવવું, ગંગાજીના વિશેષ માહાત્મ્યનો સ્વીકાર કરવો, ગંગાનું ગૌતમી (અથવા ગોદાવરી) નામે અને શિવનું ત્ર્યંબક જ્યોતિર્લિંગ નામે વિખ્યાત થવું તથા એ બંનેનો મહિમા
- •વૈદ્યનાથેશ્વર જ્યોતિર્લિંગના પ્રાગટ્યની કથા તથા મહિમા
- •નાગેશ્વર નામના જ્યોતિર્લિંગનો પ્રાદુર્ભાવ અને એનો મહિમા
- •રામેશ્વર નામના જ્યોતિર્લિંગના આવિર્ભાવ તથા માહાત્મ્યનું વર્ણન
- •ઘુશ્માની શિવભક્તિથી એના મરેલા પુત્રનું જીવિત થવું, ઘુશ્મેશ્વર શિવનો પ્રાદુર્ભાવ તથા એમના મહિમાનું વર્ણન.
- •શંકરજીની આરાધનાથી ભગવાન વિષ્ણુને સુદર્શન-ચક્રની પ્રાપ્તિ તથા ચક્ર દ્વારા દૈત્યોનો સંહાર
- •ભગવાન વિષ્ણુ દ્વારા પઠિત શિવસહસ્રનામ-સ્તોત્ર
- •ભગવાન શિવને સંતુષ્ટ કરનારાં વ્રતોનું વર્ણન, શિવરાત્રિ-વ્રતની વિધિ અને મહિમાનું કથન
- •સંકલ્પ
- •પ્રાર્થના અને વિસર્જન
- •શિવરાત્રિ-વ્રતના ઉદ્યાપનની વિધિ
- •પ્રાર્થના
- •અજાણતામાં પણ શિવરાત્રિ-વ્રત કરવાથી એક ભીલ પર ભગવાન શંકરની અદ્ભુત કૃપા
- •મુક્તિ અને ભક્તિના સ્વરૂપનું વિવેચન
- •શિવ, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બ્રહ્માનાં સ્વરૂપનું વિવેચન
- •શિવસંબંધી તત્ત્વજ્ઞાનનું વર્ણન તથા એનો મહિમા, કોટિરુદ્રસંહિતાનું માહાત્મ્ય અને ઉપસંહાર
- +ઉમાસંહિતા
- •ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના તપથી સંતુષ્ટ થઈ શિવ અને પાર્વતીનું એમને ઇચ્છિત વરદાન આપવું તથા શિવનો મહિમા.
- •નરકમાં લઈ જનારાં પાપોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન
- •પાપીઓ અને પુણ્યાત્માઓની યમલોકયાત્રા
- •નરકોની અઠ્યાવીસ કોટિઓ તથા પ્રત્યેકના પાંચ પાંચ નાયકના ક્રમથી એક સો ચાલીશ રૌરવ આદિ નરકોની નામાવલી
- •વિભિન્ન પાપને કારણે મળનારી નરકયાતનાનું વર્ણન અને કુક્કુરબલિ, કાકબલિ અને દેવતા વગેરે માટે આપેલી બલિની આવશ્યકતા અને મહત્તાનું પ્રતિપાદન
- •યમલોકના માર્ગમાં સુવિધા પ્રદાન કરનારાં વિવિધ દાનોનું વર્ણન
- •જલદાન, જલાશય-નિર્માણ, વૃક્ષારોપણ, સત્યભાષણ અને તપનો મહિમા
- •વેદ અને પુરાણોનો સ્વાધ્યાય તથા વિવિધ પ્રકારનાં દાનનો મહિમા, નરકોનું વર્ણન તથા એમાં પાડનારાં પાપનું દિગ્દર્શન, પાપ માટે સર્વોત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત શિવસ્મરણ તથા જ્ઞાનના મહત્ત્વનું પ્રતિપાદન.
- •મૃત્યુકાલ નિકટ આવવાનાં કયાં કયાં લક્ષણ છે, તેનું વર્ણન
- •કાલને જીતવાનો ઉપાય, નવધા શબ્દબ્રહ્મ અને તુંકારનું અનુસંધાન અને એનાથી પ્રાપ્ત થનારી સિદ્ધિઓનું વર્ણન
- •કાલ યા મૃત્યુને જીતીને અમરત્વ પ્રાપ્ત કરવાની ચાર યૌગિક સાધનાઓ—પ્રાણાયામ, ભ્રૂમધ્યમાં અગ્નિનું ધ્યાન, મુખથી વાયુપાન અને વળેલી જીભ દ્વારા ગળાની અંદરની પડજીભનો સ્પર્શ.
- •ભગવતી ઉમાના કાલિકા અવતારની કથા—સમાધિ ને સુરથ સમક્ષ મેધાનો દેવીની કૃપાથી મધુકૈટભના વધનો પ્રસંગ સંભળાવવો
- •સંપૂર્ણ દેવતાઓના તેજથી દેવીનો મહાલક્ષ્મીરૂપે અવતાર અને એમના દ્વારા મહિષાસુરનો વધ
- •દેવી ઉમાના શરીરથી સરસ્વતીનો આવિર્ભાવ, એમના રૂપની પ્રશંસા સાંભળીને શુંભે એમની પાસે દૂત મોકલ્યો, દૂતનું નિરાશ થઈને પાછા આવવું, તે પછી શુંભ દ્વારા ક્રમશઃ ધૂમ્રલોચન, ચંડ, મુંડ તથા રક્તબીજને મોકલવા અને દેવી દ્વારા એ સૌનો વધ
- •દેવી દ્વારા સેના અને સેનાપતિઓ સહિત નિશુંભ અને શુંભનો સંહાર
- •દેવતાઓનો ગર્વ દૂર કરવા માટે તેજઃપુંજરૂપિણી ઉમાનો પ્રાદુર્ભાવ
- •દેવી દ્વારા દુર્ગમાસુરનો વધ તથા એમનાં દુર્ગા, શતાક્ષી, શાકંભરી અને ભ્રામરી વગેરે નામ પડવાનું કારણ
- •દેવીના ક્રિયાયોગનું વર્ણન—દેવીની મૂર્તિ અને મંદિરનું નિર્માણ, સ્થાપન અને પૂજનનું મહત્ત્વ, પરા અમ્બાની શ્રેષ્ઠતા, વિભિન્ન માસો અને તિથિઓમાં દેવીનાં વ્રત, ઉત્સવ અને પૂજન વગેરેનાં ફળ તથા આ સંહિતાના શ્રવણનું અને પાઠનું માહાત્મ્ય.
- +કૈલાસસંહિતા
- •ઋષિઓનો સૂતજીને અને વામદેવજીનો સ્કંદને પ્રશ્ન—પ્રણવાર્થ-નિરૂપણ માટે અનુરોધ
- •પ્રણવના વાચ્યાર્થરૂપ સદાશિવના સ્વરૂપનું ધ્યાન, વર્ણાશ્રમ-ધર્મના પાલનનું મહત્ત્વ, જ્ઞાનમયી પૂજા, સંન્યાસના પૂર્વાંગભૂત નાન્દીશ્રાદ્ધ અને બ્રહ્મયજ્ઞ વગેરેનું વર્ણન.
- •સંન્યાસગ્રહણની શાસ્ત્રીય વિધિ—ગણપતિ-પૂજન, હોમ, તત્ત્વશુદ્ધિ, સાવિત્રી-પ્રવેશ, સર્વસંન્યાસ અને દંડ-ધારણ આદિના પ્રકાર
- •પ્રણવના અર્થોનું વિવેચન
- •શૈવદર્શન અનુસાર શિવતત્ત્વ, જગત-પ્રપંચ અને જીવતત્ત્વ વિષયક વિશદ વિવેચન તથા શિવથી જીવ અને જગતની અભિન્નતાનું પ્રતિપાદન
- •મહાવાક્યોના અર્થ પર વિચાર તથા સંન્યાસીઓના યોગપટ્ટના પ્રકાર
- •યતિના અન્ત્યેષ્ટિકર્મની દશાહપર્યંત વિધિનું વર્ણન
- •યતિને માટે એકાદશાહ-કૃત્યનું વર્ણન
- •યતિના દ્વાદશાહ-કૃત્યનું વર્ણન, સ્કંદ અને વામદેવનું કૈલાસ પર્વત પર જવું તથા સૂતજી દ્વારા આ સંહિતાનો ઉપસંહાર
- +વાયવીયસંહિતા (પૂર્વખંડ)
- •પ્રયાગમાં ઋષિઓ દ્વારા સમ્માનિત સૂતજી દ્વારા કથાનો આરંભ, વિદ્યાસ્થાનો અને પુરાણોનો પરિચય તથા વાયુસંહિતાનો પ્રારંભ
- •ઋષિઓનું બ્રહ્માજી પાસે જઈને એમની સ્તુતિ કરીને એમની પાસેથી પરમપુરુષના વિષયમાં પ્રશ્ન કરવો અને બ્રહ્માજીનું આનંદમગ્ન થઈને ‘રુદ્ર’ કહીને ઉત્તર આપવો.
- •બ્રહ્માજી દ્વારા પરમતત્ત્વના રૂપમાં ભગવાન શિવની જ મહત્તાનું પ્રતિપાદન, એમની કૃપાને જ સર્વ સાધનોનું ફળ બતાવ્યું તથા એમની આજ્ઞાથી બધા મુનિઓનું નૈમિષારણ્યમાં આવવું.
- •નૈમિષારણ્યમાં દીર્ઘસત્રને અંતે મુનિઓની પાસે વાયુદેવતાઓનું આગમન, એમનો સત્કાર તથા ઋષિઓના પૂછવા પર વાયુ દ્વારા પશુ, પાશ અને પશુપતિનું તાત્ત્વિક વિવેચન.
- •મહેશ્વરની મહત્તાનું પ્રતિપાદન
- •બ્રહ્માજીની મૂર્ચ્છા, એમના મુખથી રુદ્રદેવનું પ્રાગટ્ય, સપ્રાણ થયેલા બ્રહ્માજી દ્વારા આઠ નામોથી મહેશ્વરની સ્તુતિ તથા રુદ્રની આજ્ઞાથી બ્રહ્મા દ્વારા સૃષ્ટિ-રચના.
- •ભગવાન રુદ્રનું બ્રહ્માજીના મુખે પ્રગટ થવાનું રહસ્ય, રુદ્રના મહામહિમ સ્વરૂપનું વર્ણન, એમના દ્વારા રુદ્રગણોની સૃષ્ટિ તથા બ્રહ્માજીના રોકવાથી એમનું સૃષ્ટિથી વિરત થવું.
- •બ્રહ્માજી દ્વારા અર્ધનારીશ્વરરૂપની સ્તુતિ તથા એ સ્તોત્રનો મહિમા
- •મહાદેવજીના શરીરમાંથી દેવીનું પ્રાગટ્ય અને દેવીના ભ્રૂમધ્યભાગમાંથી શક્તિનો પાદુર્ભાવ.
- •ભગવાન શિવનું પાર્વતી તથા પાર્ષદો સાથે મંદરાચલ પર જઈને રહેવું, શુંભ-નિશુંભના વધ માટે બ્રહ્માજીની પ્રાર્થનાથી શિવનું પાર્વતીને ‘કાલી’ કહીને કુપિત કરવી અને કાલીનું “ગૌરી” થવા માટે તપસ્યા નિમિત્ત જવાની આજ્ઞા માંગવી.
- •પાર્વતીની તપસ્યા, એક વાઘ પર એમની કૃપા, બ્રહ્માજીનું એમની પાસે આવવું, દેવી સાથે એમનો વાર્તાલાપ, દેવી દ્વારા કાળી ત્વચાનો ત્યાગ, એમનાથી કૃષ્ણવર્ણા કુંવારી કન્યાના રૂપે ઉત્પન્ન થયેલી કૌશિકી દ્વારા શુંભ-નિશુંભનો વધ.
- •ગૌરી દેવી વાઘને પોતાની સાથે લઈ જવા માટે બ્રહ્માજી પાસે આજ્ઞા માગે છે, બ્રહ્માજી એને દુષ્કર્મી બતાવીને રોકે, દેવીનો શરણાગતભાવનો પરિત્યાગ કરવાનો ઇન્કાર, બ્રહ્માજી દેવીની મહત્તા બતાવીને અનુમતિ આપે છે અને દેવીનું માતાપિતાને મળીને મંદરાચલે જવું.
- •મંદરાચલ પર ગૌરીદેવીનું સ્વાગત, મહાદેવજી દ્વારા એમનો અને પોતાના ઉત્કૃષ્ટ સ્વરૂપ અને અવિચ્છેદ્ય સંબંધ પર પ્રકાશ અને દેવીની સાથે આવેલા વાઘને એમનો ગણાધ્યક્ષ બનાવીને અંતઃપુરના દ્વાર પર સોમનંદી નામે પ્રતિષ્ઠિત કરવો.
- •અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું વિવેચન તથા જગતની અગ્નિષોમાત્મકતાનું પ્રતિપાદન
- •જગત ‘વાણી અને અર્થરૂપ’ છે—એનું પ્રતિપાદન
- •ઋષિઓના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતા વાયુદેવ દ્વારા શિવના સ્વતંત્ર અને સર્વાનુગ્રાહક સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન.
- •પરમ ધર્મનું પ્રતિપાદન, શૈવાગમ અનુસાર પાશુપત જ્ઞાન તથા એનાં સાધનોનું વર્ણન
- •પાશુપત-વ્રતની વિધિ અને મહિમા તથા ભસ્મધારણની મહત્તા
- •બાળક ઉપમન્યુને દૂધ માટે દુઃખી જોઈને માતા એને શિવની આરાધના માટે પ્રેરણા આપે છે તથા ઉપમન્યુની તીવ્ર તપસ્યા.
- •ભગવાન શંકરનું ઇન્દ્રરૂપ ધારણ કરીને ઉપમન્યુના ભક્તિભાવની પરીક્ષા લેવી, એમને ક્ષીરસાગર વગેરે આપીને ઘણાંબધાં વરદાનો આપવાં અને પોતાનો પુત્ર માનીને પાર્વતીના હાથમાં સોંપવા, કૃતાર્થ થયેલા ઉપમન્યુનું પોતાની માતા પાસે પરત આવવું.
- +વાયવીયસંહિતા (ઉત્તરખંડ)
- •ઋષિઓના પૂછવા પર વાયુદેવનું શ્રીકૃષ્ણ અને ઉપમન્યુના મિલનનો પ્રસંગ સંભળાવવો, શ્રીકૃષ્ણને ઉપમન્યુ પાસેથી જ્ઞાનનો લાભ અને ભગવાન શંકરથી પુત્રનો લાભ.
- •ઉપમન્યુ દ્વારા શ્રીકૃષ્ણને પાશુપત જ્ઞાનનો ઉપદેશ
- •ભગવાન શિવની બ્રહ્મા વગેરે પંચમૂર્તિઓ, ઈશાન આદિ બ્રહ્મમૂર્તિઓ તથા પૃથ્વી અને શર્વ વગેરે અષ્ટમૂર્તિઓના પરિચય અને સર્વવ્યાપકતાનું વર્ણન.
- •શિવ અને શિવાની વિભૂતિઓનું વર્ણન
- •પરમેશ્વર શિવના યથાર્થ સ્વરૂપનું વિવેચન તથા એમના શરણે જવાથી જીવના કલ્યાણનું કથન
- •શિવના શુદ્ધ, બુદ્ધ, મુક્ત, સર્વમય, સર્વવ્યાપક અને સર્વાતીત સ્વરૂપનું અને એમની પ્રણવરૂપતાનું પ્રતિપાદન
- •પરમેશ્વરની શક્તિનો ઋષિઓ દ્વારા સાક્ષાત્કાર, શિવના પ્રસાદથી પ્રાણીઓની મુક્તિ, શિવની સેવા-ભક્તિ તથા પાંચ પ્રકારના શિવ-ધર્મનું વર્ણન
- •શિવ-જ્ઞાન, શિવની ઉપાસનાથી દેવતાઓને એમનાં દર્શન, સૂર્યદેવમાં શિવની પૂજા કરીને અર્ધ્યદાનની વિધિ તથા વ્યાસાવતારોનું વર્ણન
- •શિવના અવતાર, યોગાચાર્યો તથા એમના શિષ્યોની નામાવલી
- •ભગવાન શિવ પ્રત્યે શ્રદ્ધા-ભક્તિની આવશ્યકતાનું પ્રતિપાદન, શિવધર્મના ચાર પાદનું વર્ણન અને જ્ઞાનયોગનાં સાધનો તથા શિવધર્મના અધિકારીઓનું નિરૂપણ, શિવપૂજનના અનેક પ્રકાર અને અનન્યચિત્તથી ભજનનો મહિમા.
- •વર્ણાશ્રમ-ધર્મ તથા નારી-ધર્મનું વર્ણન; શિવનાં ભજન, ચિંતન અને જ્ઞાનની મહત્તાનું પ્રતિપાદન
- •પંચાક્ષર-મંત્રના માહાત્મ્યનું વર્ણન
- •પંચાક્ષર-મંત્રનો મહિમા, એમાં સમસ્ત વાઙ્-મયની સ્થિતિ, એની ઉપદેશ પરંપરા, દેવીરૂપા પંચાક્ષર-વિદ્યાનું ધ્યાન, એના સમસ્ત અને વ્યસ્ત અક્ષરોના ઋષિ, છંદ, દેવતા, બીજ, શક્તિ તથા અંગ્નયાસ વગેરેનો વિચાર.
- •ગુરુ પાસેથી મંત્ર લેવાની તથા એના જપની વિધિ, પાંચ પ્રકારના જપ તથા એનો મહિમા, મંત્રની ગણના માટે વિભિન્ન પ્રકારની માળાઓનું મહત્ત્વ તથા આંગળીઓના ઉપયોગનું વર્ણન, જપ માટે ઉપયોગી સ્થાન તથા દિશા જપમાં વર્જનીય વાતો, સદાચારનું મહત્ત્વ, આસ્તિક્તાની પ્રશંસા તથા પંચાક્ષર-મંત્રની વિશેષતાનું વર્ણન.
- •ત્રિવિધ દીક્ષાનું નિરૂપણ, શક્તિપાનની, આવશ્યક્તા તથા એનાં લક્ષણોનું વર્ણન, ગુરુનું મહત્ત્વ, જ્ઞાની ગુરુથી જ મોક્ષની પ્રાપ્તિ તથા ગુરુ દ્વારા શિષ્યની પરીક્ષા.
- •સમય-સંસ્કાર અથવા સમયાચાર દીક્ષાની વિધિ
- •ષડધ્વશોધનના નિરૂપણ
- •ષડધ્વશોધનની વિધિ
- •સાધક-સંસ્કાર અને મંત્ર-માહાત્મ્યનું વર્ણન
- •યોગ્ય શિષ્યની આચાર્યપદ પર અભિષેકનું વર્ણન તથા સંસ્કારના વિવિધ પ્રકારોનો નિર્દેશ
- •અન્તર્યાગ અથવા માનસિક પૂજાવિધિનું વર્ણન
- •શિવપૂજનની વિધિ
- •શિવપૂજાની વિશેષ વિધિ તથા શિવભક્તિનો મહિમા
- •પંચાક્ષર-મંત્રના જપ તથા ભગવાન શિવનાં ભજન-પૂજનનો મહિમા, અગ્નિકાર્ય માટે કુંડ અને વેદી આદિના સંસ્કાર, શિવાગ્નિની સ્થાપના અને એના સંસ્કાર, હોમ, પૂર્ણાહુતિ, ભસ્મનો સંગ્રહ અને રક્ષણની વિધિ તથા હવનાન્તમાં થનારાં કૃત્યોનું વર્ણન.
- •કામ્ય કર્મના પ્રસંગમાં શક્તિ સહિત પંચમુખ મહાદેવની પૂજાના વિધાનનું વર્ણન
- •આવરણપૂજાની વિસ્તૃત વિધિ તથા ઉક્ત વિધિથી પૂજનના મહિમાનું વર્ણન
- •શિવનાં પાંચ આવરણોમાં સ્થિત બધા દેવતાઓની સ્તુતિ તથા એમની પાસેથી અભીષ્ટપૂર્તિ અને મંગલની કામના
- •ઐહિક ફળ દેનાર કર્મો અને એમની વિધિનું વર્ણન, શિવપૂજનની વિધિ, શાંતિ-પુષ્ટિ વગેરે વિવિધ કામ્ય કર્મોમાં વિભિન્ન હવનીય પદાર્થોના ઉપયોગનું વિધાન
- •પારલૌકિક ફળ દેનારાં કર્મ-શિવલિંગ-મહાવ્રતની વિધિ અને મહિમાનું વર્ણન
- •યોગના અનેક ભેદ, એનાં આઠ અને છ અંગોનું વિવેચન યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, દશવિધ પ્રાણોને જીતવાનો મહિમા, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિનું નિરૂપણ
- •યોગમાર્ગનાં વિઘ્ન, સિદ્ધિ-સૂચક ઉપસર્ગ તથા પૃથ્વીથી લઈને બુદ્ધિતત્ત્વપર્યંત ઐશ્વર્યગુણોનું વર્ણન, શિવ-શિવાના ધ્યાનનો મહિમા
- •ધ્યાન અને એનો મહિમા, યોગધર્મ તથા શિવયોગીનું મહત્ત્વ, શિવભક્ત અથવા શિવને માટે પ્રાણ આપવા અથવા શિવક્ષેત્રમાં મરણથી તત્કાલ મોક્ષ-લાભનું કથન
- •વાયુદેવનું અંતર્ધાન થવું, ઋષિઓનું સરસ્વતીમાં અવભૃથ-સ્નાન અને કાશીમાં દિવ્ય તેજનાં દર્શન કરીને બ્રહ્માજી પાસે જવું, બ્રહ્માજીએ એમને સિદ્ધિ-પ્રાપ્તિની સૂચના આપીને મેરુના કુમારશિખર પર મોકલવા.
- •મેરુગિરિના સ્કંદ-સરોવરના તટ પર મુનિઓનું સનત્-કુમારજીને મળવું, ભગવાન નંદીનું ત્યાં પહોંચવું અને દૃષ્ટિપાતમાત્રથી પાશ છેદન અને જ્ઞાનયોગનો ઉપદેશ કરીને ચાલ્યા જવું, શિવપુરાણનો મહિમા તથા ગ્રંથનો ઉપસંહાર
- •અંતિમ પાનું
सम्बंधित ई-पुस्तकें
तात्त्विक प्रवचन (गुजराती)
अनन्य भक्ति से भगवत्प्राप्ति (गुजरा...
सती सावित्री (गुजराती)
श्रीमद्भगवद्गीता तत्त्वविवेचनी (गुज...
विनय पत्रिका (गुजराती)
श्रीमद्भगवद्गीता (गुजराती)
श्रीहनुमानचालीसा (गुजराती)
श्रीरामचरितमानस (गुजराती)
भक्त नरसिंह मेहता (गुजराती)
उपदेशप्रद कहानियाँ (गुजराती)
रामभक्त हनुमान (गुजराती)
सत्संग की कुछ सार बातें (गुजराती)
महाभारत के कुछ आदर्श पात्र (गुजराती...
भगवान् के रहने के पाँच स्थान (गुजर...
तात्त्विक प्रवचन (गुजराती)
अनन्य भक्ति से भगवत्प्राप्ति (गुजरा...
सती सावित्री (गुजराती)
श्रीमद्भगवद्गीता तत्त्वविवेचनी (गुज...
विनय पत्रिका (गुजराती)
श्रीमद्भगवद्गीता (गुजराती)
श्रीहनुमानचालीसा (गुजराती)
श्रीरामचरितमानस (गुजराती)
भक्त नरसिंह मेहता (गुजराती)
उपदेशप्रद कहानियाँ (गुजराती)
रामभक्त हनुमान (गुजराती)
सत्संग की कुछ सार बातें (गुजराती)
महाभारत के कुछ आदर्श पात्र (गुजराती...
भगवान् के रहने के पाँच स्थान (गुजर...
तात्त्विक प्रवचन (गुजराती)
अनन्य भक्ति से भगवत्प्राप्ति (गुजरा...
सती सावित्री (गुजराती)
श्रीमद्भगवद्गीता तत्त्वविवेचनी (गुज...
विनय पत्रिका (गुजराती)
© Copyright | Gita Seva Trust | All Rights Reserved 2017 - 2026Web Developed & Managed By:Gita Seva Trust