॥ श्रीहरि:॥

gstlogo
हिन्दीarrowdown
नित्यकर्म प्रयोग

हिन्दी/संस्कृत

माहात्म्यसहित संध्याकालनिर्णय

उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका।

कनिष्ठा सूर्यसहिता प्रात:संध्या त्रिधा स्मृता॥ १॥

तारोंके रहते की हुई संध्या उत्तम, तारे लुप्त होनेपर की गयी संध्या मध्यम तथा सूर्योदय को बाद की गयी संध्या कनिष्ठ ‍– इस प्रकार प्रातः संध्या तीन प्रकारकी कही गयी है।

मध्या मध्याह्ने॥ २॥

दोपहरकी संध्या मध्याह्नमें की जाती है।

उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमा लुप्तभास्करा।

कनिष्ठा तारकोपेता सायंसंध्या त्रिधा स्मृता॥ ३॥

सूर्यके रहते की हुई संध्या उत्तम, सूर्यास्त होने के बाद की गयी संध्या मध्यम तथा तारे उदय होने के बाद कनिष्ठ ‍– इस प्रकार सांय संध्या तीन प्रकारकी कही गयी है।

सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता।

जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृत: श्वा चाभिजायते॥

(देवीभागवत ११। १६। ६)

‘जो द्विज संध्या नहीं जानता और संध्योपासन नहीं करता वह जीता हुआ ही शूद्र हो जाता है और मरनेपर कुत्तेकी योनिको प्राप्त होता है।’

सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्ह: सर्वकर्मसु।

यदन्यत् कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत्॥

(दक्षस्मृति २। २०)

‘संध्याहीन द्विज नित्य ही अपवित्र है और सम्पूर्ण धर्मकार्य करनेमें अयोग्य है। वह जो कुछ अन्य कर्म करता है उसका फल उसे नहीं मिलता।’

न तिष्ठति तु य: पूर्वां नोपास्ते यश्च पश्चिमाम्।

स शूद्रवद्बहिष्कार्य: सर्वस्माद् द्विजकर्मण:॥

(मनु० २। १०३)

‘जो द्विज प्रात:काल और सायंकालकी संध्या नहीं करता, उसे शूद्रकी भाँति द्विजातियोंके करने योग्य सभी कर्मोंसे अलग कर देना चाहिये।’

सन्ध्यामुपासते ये तु सततं शंसितव्रता:।

विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातनम्॥

(अत्रि)

‘जो प्रशंसितव्रती सदा संध्योपासन करते हैं, उनके पाप नष्ट हो जाते हैं और वे सनातन ब्रह्मलोकको प्राप्त करते हैं।’

यावन्तोऽस्यां पृथिव्यां हि विकर्मस्थास्तु वै द्विजा:।

तेषां वै पावनार्थाय सन्ध्या सृष्टा स्वयम्भुवा॥

(याज्ञवल्क्य)

‘इस पृथ्वीपर निषिद्ध कर्म करनेवाले जितने भी द्विज हैं, उन सबको पवित्र करनेके लिये स्वयं ब्रह्माजीने संध्याका निर्माण किया।’

निशायां वा दिवा वापि यदज्ञानकृतं भवेत्।

त्रिकालसन्ध्याकरणात् तत्सर्वं हि प्रणश्यति॥

(याज्ञवल्क्य)

‘रातमें या दिनमें जिस किसी समय अज्ञानके कारण जो भी अनुचित कर्म घटित हो जाते हैं, वे सब त्रिकाल-संध्या करनेसे नष्ट हो जाते हैं।’

सन्ध्यालोपस्य चाकर्ता स्नानशीलश्च य: सदा।

तं दोषा नोपसर्पन्ति गरुत्मन्तमिवोरगा:॥

(कात्यायन)

‘जो कभी संध्याका लोप नहीं करता अर्थात् नित्य संध्या करता है और जो सदा स्नानशील है, उसके पास दोष उसी तरह नहीं रहते जैसे गरुडके सांनिध्यमें साँप।’

  • प्रथम पृष्ठ
  • +
    भूमिका
    • संध्योपासनाका अर्थ
    • संध्योपासना नित्य और प्रायश्चित्त कर्म भी है
    • संध्या करनेसे लाभ
    • संध्या न करनेसे हानि
    • संध्याके लिये उत्तम देश और काल
    • कर्मलोपका प्रायश्चित्त
    • अशौचमें संध्योपासनका विचार
    • संध्या-मन्त्रोंके अर्थ-ज्ञानकी आवश्यकता
    • संध्यामें दिशाका विचार
    • कुशपवित्र-धारण
    • शिखाबन्धन तथा यज्ञोपवीतधारण
    • भगवत्स्मरण और आसनशुद्धि
    • आचमन
    • प्राणायाम
    • मन्त्राचमन
    • मार्जन
    • अघमर्षण
    • अर्घ्यदान
    • सूर्योपस्थान
    • गायत्री-जप
    • सूर्य-प्रदक्षिणा
    • जप-निवेदन
    • विसर्जन
    • एक आवश्यक बात
    • संध्या-मन्त्रोंके ऋषि, छन्द और देवताका विचार
    • अन्तमें निवेदन
  • संध्योपासनविधि*
  • +
    नित्यहोमविधि
    • अग्न्याहरणमन्त्र
    • अग्निस्थापनमन्त्र
    • उपस्थानमन्त्र
    • अग्नि-प्रज्वालनमन्त्र
    • समिन्धन-मन्त्र
    • सायंहोम
    • प्रातर्होम
  • +
    देवर्षिमनुष्यपितृतर्पणविधि
    • देवतर्पण
    • ऋषितर्पण
    • दिव्यमनुष्यतर्पण
    • दिव्यपितृतर्पण
    • यमतर्पण
    • मनुष्यपितृतर्पण
    • द्वितीय गोत्रतर्पण
    • पत्न्यादितर्पण
    • वस्त्र-निष्पीडन*
    • भीष्मतर्पण
    • अर्घ्यदान
    • सूर्योपस्थान
    • मुखमार्जन
    • विसर्जन
    • समर्पण
  • +
    देवपूजाकी संक्षिप्त विधि
    • पूजनक्रम
  • +
    बलिवैश्वदेवविधि
    • उपक्रम
    • (१) देवयज्ञ
    • (२) भूतयज्ञ*
    • (३) पितृयज्ञ*
    • निर्णेजनम्*
    • (४) मनुष्ययज्ञ*
    • पंचबलि
  • ब्रह्मयज्ञविधि
  • संक्षिप्त भोजन-प्रयोग*
  • अंतिम पृष्ठ

सम्बंधित ई-पुस्तकें

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् (नामावली सहित)

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् (नामावल...

रामरक्षास्तोत्रम्

रामरक्षास्तोत्रम्

आदित्यहृदयस्तोत्रम्

आदित्यहृदयस्तोत्रम्

नित्यस्तुति:

नित्यस्तुति:

गजेन्द्रमोक्ष

गजेन्द्रमोक्ष